Zuzenbide

Justiziaren jainkosaren adierazpena, Rafael margolariak egina (Museo Vatikanoak, Erroma).

Zuzenbidea gizartean bizi diren pertsonen arteko harremanak eta euren portaerak finkatu eta xedatzen dituzten arau eta instituzioen multzoa da, justizia printzipioetan oinarrituta eta estatuak sustatua. Arau multzoa izateaz gainera, zuzenbidea moralarekin eta boterearekin estuki loturik dagoen kontzeptua da: zuzenbideak barnehartzen dituen arauak ongia eta gaizkia finkatzen dituen moral jakin bati dagozkio; beste alde batetik, zuzenbidea estatutik jaulki eta estatuaren hertsapenaz aplikatzen da.

Pertsona baten bizitzan present dago une oro zuzenbidea: jaiotzatik (eta umekia denetik zuzenbide zenbaitetan) eta hil ondoren, pertsona gisa banakoak dituen eskubideak eta besteekiko betebeharrak zehaztu, pertsonaren ondasunen jabetza ziurtatu eta bermatu, kontratuen bitartez beste pertsonekin dituen harreman ekonomikoetarako egitura bat definitu arlo honetan izan daitezkeen gatazkak bideratzeko, pertsona batek beste pertsona bati egindako kalte eta erasoen arduraduna izendatu eta horri ordaina eta zigorra eskatu eta estatuarekiko harremanak eratu egiten ditu. Pertsona banakoaz haraindi, zuzenbideak gizarte-ordenaren ongizatea eta segurtasuna legez zaindu ere egiten du. Erakunde eta herrialdeen arteko harremanak ere arautzen ditu. Zuzenbideari buruzkoa den guztia juridikoa dela esaten da; horrela zuzenbideak gatazka juridikoak ebatzi eta ordena juridikoa ezartzen duela esaten da.

Zuzenbidea osatzen duten arau multzoan hierarkia dago. Herrialde bateko konstituzioak, maila gorenean, herrialdeko printzipio nagusiak eta bertako hiritarren oinarrizko eskubideak zehazten ditu. Konstituzio honi jarraiki, maila ezberdinetako legeak jaulkitzen dira, herrialde bateko legebiltzar edo parlamentuak onartutakoak lehenik eta gobernuak lege horiek garatuz eta zehaztuz ezartzen dituen bestelako arauak bigarren maila batean. Azkenik, pertsona ezberdinen artean hitzartu eta sinatzen diren kontratuak ere bete egin behar dira, baina horietan ezin da legearen aurka ezer adostu. Une jakin batean indarrean dagoen arau juridikoen multzoa ordenamendu juridikoa da.

Beste alde batetik, arau horiek jalgi eta betearazten dituzten instituzio eta erakundeak ere sortzen ditu zuzenbideak. Horrela, epaileek arauen aplikazioa eta interpretazioa eginez, hiritarren artean sortzen diren gatazkak ebatzi eta pertsonen eskubideak baieztatzen dituzte, horiek urratuak izan direnean, epaia emanez. Pertsona batek legea hautsi duela frogatzen bada, epaileak horri zigorra jarri (gartzela-zigorrak, kasu batzuetan; herrialde zenbaitetan, baita heriotza zigorra ere) edo bestelako neurriak hartzen ditu, legean oinarrituz betiere. Epaileen aurrean pertsonak ordezkatu eta hauen interesak aldezten dituzten pertsonak abokatuak dira. Epaileengana iritsi gabe, hiritarrekin duen harremanetan administrazio publikoaren egintza ere zuzenbidean oinarritzen da eta hiritarren babeserako baliabide anitz eskaintzen ditu, erreklamazio eta helegiteen bitartez. Polizia ordena publikoa zaindu eta pertsonen eskubideak bermatzeko dago, legea hausten dituztenak epaileen esku utziz.

Zuzenbidean arlo ezberdinak bereizten dira. Lehenengo maila batean, zuzenbide pribatua, partikularren arteko harremanak arautzen dituena, eta zuzenbide publikoa, estatuaren funtzionamendua erregulatu eta hiritarrekiko harremenak ezartzen dituena, bereizten dira. Zuzenbide pribatuaren baitan zuzenbide zibila eta merkataritza zuzenbidea daude; zuzenbide publikoan, berriz, zigor zuzenbidea eta administrazio zuzenbidea, besteak beste.

Other Languages
Afrikaans: Reg
Alemannisch: Recht
አማርኛ: ሕግ
aragonés: Dreito
العربية: قانون
ܐܪܡܝܐ: ܩܢܘܢܐ
مصرى: قانون
asturianu: Derechu
azərbaycanca: Hüquq
تۆرکجه: حوقوق
башҡортса: Хоҡуҡ
Boarisch: Recht
žemaitėška: Teisė
беларуская: Права
беларуская (тарашкевіца)‎: Права
български: Право
bamanankan: Sàrìya
বাংলা: আইন
བོད་ཡིག: ཁྲིམས།
brezhoneg: Gwir (lezenn)
bosanski: Pravo
буряад: Хуули
català: Dret
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Huák-lŭk
нохчийн: Бакъо
Cebuano: Pamalaod
Chamoru: Lai
کوردی: یاسا
corsu: Drittu
čeština: Právo
Cymraeg: Cyfraith
dansk: Jura
Deutsch: Recht
Zazaki: Hıquq
Ελληνικά: Δίκαιο
English: Law
Esperanto: Juro
español: Derecho
eesti: Õigus
estremeñu: Derechu
فارسی: حقوق
suomi: Laki
français: Droit
Nordfriisk: Rucht
furlan: Dirit
Frysk: Rjocht
Gaeilge: Dlí
Gàidhlig: Lagh
galego: Dereito
Avañe'ẽ: Tekoiterape
Gaelg: Leigh
客家語/Hak-kâ-ngî: Fap-li̍t
עברית: דין
हिन्दी: विधि
Fiji Hindi: Kanuun
hrvatski: Pravo
Kreyòl ayisyen: Lwa (dwa)
magyar: Jog
հայերեն: Իրավունք
interlingua: Derecto
Bahasa Indonesia: Hukum
Interlingue: Jure
Ilokano: Linteg
Ido: Yuro
íslenska: Lögfræði
italiano: Diritto
日本語: 法 (法学)
Patois: Laa
la .lojban.: flalu
Basa Jawa: Hukum
ქართული: სამართალი
қазақша: Құқық
ಕನ್ನಡ: ಕಾನೂನು
한국어:
къарачай-малкъар: Хакъ
kurdî: Dad
коми: Инӧд
Кыргызча: Укук
Latina: Ius
Ladino: Dirito
Lëtzebuergesch: Droit
Lingua Franca Nova: Lege
Limburgs: Rech
Ligure: Diritto
lietuvių: Teisė
latviešu: Tieslietas
मैथिली: कानून
Malagasy: Lalàna
Māori: Ture
македонски: Право
മലയാളം: നിയമം
монгол: Хууль
मराठी: कायदा
Bahasa Melayu: Undang-undang
Malti: Dritt
Mirandés: Dreito
မြန်မာဘာသာ: ဥပဒေ
Plattdüütsch: Juristeree
Nedersaksies: Recht
नेपाली: कानुन
Nederlands: Recht
Nouormand: Loué
occitan: Drech
Ирон: Барад
ਪੰਜਾਬੀ: ਕਾਨੂੰਨ
polski: Prawo
Piemontèis: Lej
پنجابی: قنون
پښتو: حقوق
português: Direito
Runa Simi: Chiqa
română: Drept
русский: Право
русиньскый: Право
sardu: Deretu
sicilianu: Liggi
Scots: Law
سنڌي: قانون
srpskohrvatski / српскохрватски: Pravo
සිංහල: නීතිය
Simple English: Law
slovenčina: Objektívne právo
slovenščina: Pravo
Soomaaliga: Sharci
shqip: Ligji
српски / srpski: Право
Basa Sunda: Hukum
svenska: Juridik
Kiswahili: Sheria
தமிழ்: சட்டம்
тоҷикӣ: Ҳуқуқ
Tagalog: Batas
Türkçe: Hukuk
Xitsonga: Nawu
татарча/tatarça: Хокук
українська: Право
اردو: قانون
oʻzbekcha/ўзбекча: Huquq
vèneto: Lexe e derito
Tiếng Việt: Luật pháp
Winaray: Balaud
吴语: 法律
isiXhosa: Umthetho
მარგალური: სამართალი
ייִדיש: געזעץ
Yorùbá: Òfin
Vahcuengh: Faplwd
Zeêuws: Recht
中文: 法律
文言: 法律
Bân-lâm-gú: Hoat-lu̍t
粵語: 法律