Xake

Xake jokoa, irudiak bere hasierako kokalekuan.

Xakea bi jokalarirentzako mahai-jokoa edo kirola da[1]. Jokalari batek besteari "Xake Mate" egin behar dio erregea inguratuz bere piezekin. Bi talde daude, zuriak eta beltzak. Taula 64 laukitan antolatuta dago —8 x 8 laukitxo—, kolore beltzak eta zuriak tartekatuta. Jokalari bakoitzak 8 peoi, 2 gaztelu edo dorre, 2 zaldun edo zaldi, 2 alfil, eta dama (edo erregina) eta errege bana dauzka.

Peoiak 2. ilaran kokatzen dira ezker eskuin; 1. ilaran honela kokatzen dira ezkerretik hasita: gaztelua edo dorrea, zalduna edo zaldia, alfila, (dama edo erregea), (erregea edo dama), alfila, zalduna eta gaztelua.

Dama beti bere kolorea duen laukitxoan kokatuta dago; horregatik, jokalariak pieza zuriak ala beltzak dituen arabera, piezen ordena desberdina da.

Xakea xiangqi (xake txinatarra) eta shogi (xake japoniarra) jokoen familia berekoak dira. Uste da horiek guztiak chaturanga izeneko joko batetik datozela, Indian praktikatzen zena, VI mendean. Xake jokalari deitzen zaio xakean jokatzen duenari, profesionala zein zalea izanik ere.

Xakearen jatorria erabat jakina ez bada ere, Euskal Herrira arabiarrek ekarri zuten.

Xakearen lehenengo erreferentzia modernoa Francesch Vicenten idazlan batean aurkitu dezakegu, Valentzian imprimatu eta publikaturiko "Libre dels jochs partits dels shacs en nombre de 100" izenekoa, XV mendearen amaiera aldean.

Piezak eta mugimenduak

Euskal Herriko xakelariek bi izendapen ezberdin erabiltzen dituzte xake-piezak izendatzeko:

  • Erregea, Dama, Gaztelua, Alfila, Zalduna eta Peoia edo Oinezkoa.
  • Erregea, Anderea, Dorrea, Gudaria, Zalduna eta Peoia edo Oinezkoa.

Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuan ez dago piezen izenik eta ondorioz ofizialki onartutako izendapenik ez dagoela esan daiteke, izan ere Euskal Xake Federakuntzak berak ere ez baitu izendapen ofizialik onartu.

Hala ere 1985ean Jon Esturo eta Maximo Aierbek argitaratutako Xake euskaraz idatzitako xakeari buruzko lehenengo liburuan goian aipatutako lehenengo izendapena erabiltzen da. Beranduago ChessBase enpresa alemaniarraren Xake zakurtzarrari bideojokoa euskaratu zenean ere, FIDEk onartzen duen notazio aljebraikoa itzultzeko garaian lehenengo izendapen hori erabili zen.

Hala ere, oso arrunta da bigarren izendapena darabilten jokalariak aurkitzea

Xakeko piezak
Chess kdt45.svg Erregea Chess klt45.svg
Chess qdt45.svg Dama Chess qlt45.svg
Chess rdt45.svg Gaztelua Chess rlt45.svg
Chess bdt45.svg Alfila Chess blt45.svg
Chess ndt45.svg Zalduna Chess nlt45.svg
Chess pdt45.svg Peoia Chess plt45.svg

Erregea

Erregea da xake jokoko piezarik garrantzitsuena, berau defendatzea datzalako jokoa. Erregea nahi duen lekurantz mugi daiteke (ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean), beti ere lauki bat eginez mugimendu bakoitzean.

Dama edo Anderea

Erregina edo Dama da erregearen ostean piezarik garrantzitsuena, eta balio gehien daukana. Jokalari batzuek "Xake erreginari" edo Xake damari ere erabiltzen dute berau jateko arriskuan dagoenean.

Edozein mugimendu egin dezake ezker-eskuin, aurrera-atzera eta diagonalean nahi dituen koadro guztiak mugituz jokaldi bakoitzean.

Gaztelua edo Dorrea

Gazteluak ezker-eskuin eta aurrera-atzera bakarrik mugitu daitezke (ez-diagonalean) eta nahi haina lauki har ditzakete. Erregearekin batera enroke izeneko mugimendua egin dezake, non erregea dorrearen atzean babesten den mugimendu bakar batean.

Alfila edo Gudaria

Alfilek gazteluek egin ezin dezaketena egin dezakete, hau da, diagonalean mugitu. Horren truke ezin dira ezker-eskuin ez aurrera-atzera mugitu. Egoera honek alfil bat beti lauki zurietan egotea eta beste bat beti beltzetan egotea dakar.

Zalduna edo Zaldia

Zaldunaren mugimenduaren definizioa hauxe da: zalduna beregandik hurbilen dagoen laukira mugi daiteke, baldin eta lauki hori ez badago zaldunaren diagonal, errenkada edo zutabe berean. Hala ere, errazago ulertzen da L forma duen mugimendua egiten duela esaten bada. Hau da, bi lauki alde batera eta bat horrekiko elkarzut. Edozein norabidetan egin dezakete mugimendu hau eta beste piezekin konparatuta alde bat du: pieza baten gainetik salto egin dezake.

Peoia edo Oinezkoa

Peoiak banan banan mugitzen dira (lehenengo mugimenduan ezik, bina karratu egin ditzaketela). Euren zutabea uzteko modu bakarra beste pieza bat jatea da, diagonalean aurrerantz lauki bat mugituz egiten baitute.

Other Languages
Afrikaans: Skaak
Alemannisch: Schach
አማርኛ: ሰንጠረዥ
aragonés: Escaques
Ænglisc: Blēobord
العربية: شطرنج
ܐܪܡܝܐ: ܛܠܦܣܢܐ
مصرى: شطرنج
asturianu: Axedrez
azərbaycanca: Şahmat
تۆرکجه: شطرنج
башҡортса: Шахмат
Boarisch: Schach
žemaitėška: Šakmatā
беларуская: Шахматы
беларуская (тарашкевіца)‎: Шахматы
български: Шахмат
भोजपुरी: शतरंज
Bahasa Banjar: Catur
বাংলা: দাবা
brezhoneg: Echedoù
bosanski: Šah
буряад: Шатар
català: Escacs
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Guók-cié chiông-gì
нохчийн: Шахматаш
کوردی: شەتڕەنج
čeština: Šachy
Чӑвашла: Шахмат
Cymraeg: Gwyddbwyll
dansk: Skak
Deutsch: Schach
dolnoserbski: Šach
ދިވެހިބަސް: ރާޒުވާ
Ελληνικά: Σκάκι
English: Chess
Esperanto: Ŝako
español: Ajedrez
eesti: Male
فارسی: شطرنج
suomi: Shakki
Võro: Malõ
føroyskt: Talv
français: Échecs
Nordfriisk: Schach
Frysk: Skaken
Gaeilge: Ficheall
贛語: 國際象棋
Gàidhlig: Tàileasg
galego: Xadrez
ગુજરાતી: ચેસ
客家語/Hak-kâ-ngî: Sî-yòng-khî
עברית: שחמט
हिन्दी: शतरंज
Fiji Hindi: Satranj
hrvatski: Šah
hornjoserbsce: Šach
Kreyòl ayisyen: Echèk (jwèt)
magyar: Sakk
Հայերեն: Շախմատ
interlingua: Chacos
Bahasa Indonesia: Catur
Interlingue: Chac
Ilokano: Ahedres
íslenska: Skák
italiano: Scacchi
日本語: チェス
Patois: Ches
la .lojban.: caxmati
Basa Jawa: Sekak
ქართული: ჭადრაკი
қазақша: Шахмат
한국어: 체스
kurdî: Sedrenc
Кыргызча: Шахмат
Latina: Scacci
Lëtzebuergesch: Schach
лезги: Шахматар
Limburgs: Sjaaksjpèl
lietuvių: Šachmatai
latviešu: Šahs
मैथिली: शतरञ्ज
Malagasy: Eseky
македонски: Шах
മലയാളം: ചെസ്സ്
монгол: Шатар
मराठी: बुद्धिबळ
Bahasa Melayu: Catur
Mirandés: Xadreç
Nāhuatl: Cuappatōlli
Plattdüütsch: Schachspeel
Nedersaksies: Skaakn
नेपाली: बुद्धिचाल
नेपाल भाषा: चेस
Nederlands: Schaken
norsk nynorsk: Sjakk
norsk: Sjakk
Sesotho sa Leboa: Moruba wa sekgowa
occitan: Escacs
Livvinkarjala: Šahmuattukiža
ଓଡ଼ିଆ: ଚେସ
ਪੰਜਾਬੀ: ਸ਼ਤਰੰਜ
Norfuk / Pitkern: Ches
polski: Szachy
پنجابی: شطرنج
پښتو: سترنج
português: Xadrez
Runa Simi: Qhapaq chunkana
română: Șah (joc)
русский: Шахматы
русиньскый: Шахы
संस्कृतम्: चतुरङ्गक्रीडा
саха тыла: Саахымат
sicilianu: Scacchi
Scots: Chess
davvisámegiella: Šáhkka
srpskohrvatski / српскохрватски: Šah
සිංහල: චෙස්
Simple English: Chess
slovenčina: Šach (hra)
slovenščina: Šah
shqip: Shahu
српски / srpski: Шах
Basa Sunda: Catur
svenska: Schack
Kiswahili: Sataranji
తెలుగు: చదరంగం (ఆట)
тоҷикӣ: Шоҳмот
Türkmençe: Küşt
Tagalog: Ahedres
Türkçe: Satranç
татарча/tatarça: Шахмат
українська: Шахи
اردو: شطرنج
oʻzbekcha/ўзбекча: Shaxmat
vèneto: Scachi
vepsän kel’: Šahmatad
Tiếng Việt: Cờ vua
Volapük: Cög
Winaray: Chess
吴语: 国际象棋
хальмг: Шатр
isiXhosa: Itshesi
მარგალური: ჭარდაკი
ייִדיש: שאך (שפיל)
中文: 國際象棋
Bân-lâm-gú: Kok-chè chhiūⁿ-kî
粵語: 國際象棋