Unibertsoa

Galaxia ugari ageri dira Hubble espazio teleskopioarekin lorturiko irudi honetan. Guztiak unibertsoaren barnean daude.
Atomoak ere, kasu honetan helio atomo bat, ere unibertso zati bat da

Unibertsoa existitzen den materia eta energia guztia eta horiek existitzen diren espazioaren eta denboraren batasuna da[1]. Unibertsoaren barruan existitzen diren atomo, molekula, planeta, satelite, planeta nano, izar, galaxia eta galaxien arteko eduki guztia dago. Unibertsoaren tamaina ezezaguna bada ere[2], Unibertso behagarriaren tamaina kalkulatzea posible da. Europako Espazio Agentziaren Planck satelitea erabilita 90.680 milioi argi-urte ditu zabaleran, lehen uste zena baino %0,7 txikiago[3].

Unibertsoaren lehenengo ereduak Antzinako Grezia eta Indiako filosofoek garatu zuten, eredu geozentrikoa, Lurra Unibertsoaren zentroan ezarriz[4][5]. Mendeetan zehar ikerketa sakonagoak egin ziren eta Nicolaus Copernicusek eredu heliozentrikoa proposatu zuen, Eguzkia jarrita Unibertsoaren eta Eguzki-sistemaren zentroan. Isaac Newtonek grabitazio unibertsalaren legea garatu zuen Copernicusen, Tycho Braheren eta Johannes Keplerren planeten mugimenduaren legea jarraituz. Behaketek aurrera joan ahala jakin zen gure Eguzki-sistema Esne Bidea izeneko galaxian kokaturik dagoela, eta hau Unibertsoan dagoen galaxietako bat baino ez dela. Pentsatzen da galaxiak modu uniformean sakabanaturik daudela norabide guztietan, eta Unibertsoak ez duela, beraz, ez ertzarik ez zentrorik. XX. mendearen hasieran egindako ikerketek proposatu zuten Unibertsoak hasiera bat izan zuela, eta espantsioan ari dela[6], geroz eta abiadura handiagoan[7]. Unibertsoaren masa gehiena ezagutzen ez den materia ilun izeneko zerbaitetan dagoela uste da[8].

Big Bang teoria da gaur egun Unibertsoaren garapena azaltzeko teoria nagusia kosmologian. Teoria honen arabera, espazioa eta denbora orain dela 13.799±21 milioi urte sortu ziren[9] materia kopuru mugatu batekin, Unibertsoaren espansioarekin dentsitatea galduz joan dena[10]. Hasierako espantsiaoren ostean, Unibertsoa hoztu zen, lehenengo partikula subatomikoak sortzea baimenduz, eta atomo sinpleak osatuz. Laino erraldoiak batzen hasi ziren grabitazio indarraren eraginez, galaxia, izar eta, orokorrean, ikus dezakegun guztia sortuz. Guregandik 13.799 milioi argi-urtera baino urrunago dauden objektuak ikustea posible da gaur egun, espazioa bera ere hedatu delako. Hau dela eta, gugandik 46.000 milioi argi-urtera dauden objektuak ikustea posible da, sortu zirenean gugandik askoz gertuago zeudelako[11].

Unibertsoaren amaieraren inguruan hipotesi asko daude, baita Big Bangaren aurretik, aurretik kontzeptua existitzen bazen, egon zeharen inguruan. Hainbat fisikari eta filosofok espekulazioaren eremuan uzten dute hau, inoiz jakitea posible izango ote den zalantzan jartzen. Fisikari batzuek multibertsoaren ideia proposatu dute, gurea existitu daitekeen Unibertsoetako bat baino ez dela argudiatuz[12][13].

Other Languages
Afrikaans: Heelal
Alemannisch: Universum
አማርኛ: ጠፈር
aragonés: Universo
العربية: فضاء كوني
ܐܪܡܝܐ: ܬܒܝܠ
مصرى: كون
asturianu: Universu
azərbaycanca: Kainat
башҡортса: Ғаләм
Boarisch: Wödall
žemaitėška: Vėsata
беларуская: Сусвет
беларуская (тарашкевіца)‎: Сусьвет
български: Вселена
भोजपुरी: ब्रह्मांड
বাংলা: মহাবিশ্ব
brezhoneg: Hollved
bosanski: Svemir
буряад: Оршолон
català: Univers
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ṳ̄-dêu
нохчийн: Вселенни
کوردی: گەردوون
čeština: Vesmír
kaszëbsczi: Wszechswiat
Чӑвашла: Çут Тĕнче
dansk: Universet
Deutsch: Universum
Zazaki: Kainat
dolnoserbski: Uniwersum
Ελληνικά: Σύμπαν
English: Universe
Esperanto: Universo
español: Universo
eesti: Universum
فارسی: گیتی
føroyskt: Alheimurin
français: Univers
Nordfriisk: Åål
Frysk: Hielal
Gaeilge: An Chruinne
galego: Universo
Avañe'ẽ: Arapy
ગુજરાતી: બ્રહ્માંડ
客家語/Hak-kâ-ngî: Yî-chhiu
עברית: היקום
हिन्दी: ब्रह्माण्ड
Fiji Hindi: Sansaar
hrvatski: Svemir
Kreyòl ayisyen: Linivè
հայերեն: Տիեզերք
interlingua: Universo
Bahasa Indonesia: Alam semesta
Ilokano: Law-ang
ГӀалгӀай: Айлам
íslenska: Alheimurinn
italiano: Universo
日本語: 宇宙
Patois: Yunivoers
Basa Jawa: Jagat
ქართული: სამყარო
қазақша: Әлем
한국어: 우주
къарачай-малкъар: Болум
kurdî: Gerdûn
Кыргызча: Аалам
Latina: Universum
Lingua Franca Nova: Universo
Limburgs: Universum
Ligure: Universo
lumbaart: Ünivers
lietuvių: Visata
latviešu: Visums
македонски: Вселена
മലയാളം: പ്രപഞ്ചം
монгол: Орчлон
मराठी: विश्व
Bahasa Melayu: Alam semesta
Mirandés: Ouniberso
မြန်မာဘာသာ: စကြဝဠာ
Nāhuatl: Cemanahuac
Napulitano: Annevierzo
Plattdüütsch: Weltruum
Nedersaksies: Hielal
नेपाली: ब्रह्माण्ड
Nederlands: Heelal
norsk nynorsk: Universet
norsk: Universet
Novial: Universe
Nouormand: Eunivers
Diné bizaad: Yágháhookáán
occitan: Univèrs
ਪੰਜਾਬੀ: ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ
Kapampangan: Sikluban
Papiamentu: Universo
Pälzisch: Weltall
polski: Wszechświat
Piemontèis: Univers
پنجابی: کائنات
português: Universo
Runa Simi: Ch'askancha
Romani: Jegeya
română: Univers
русский: Вселенная
русиньскый: Весмір
sicilianu: Universu
Scots: Universe
سنڌي: ڪائنات
srpskohrvatski / српскохрватски: Svemir
සිංහල: විශ්වය
Simple English: Universe
slovenčina: Vesmír
slovenščina: Vesolje
chiShona: Denga neNyika
Soomaaliga: Koon
shqip: Gjithësia
српски / srpski: Свемир
Seeltersk: Al
Basa Sunda: Jagat
svenska: Universum
Kiswahili: Ulimwengu
தமிழ்: அண்டம்
తెలుగు: విశ్వం
тоҷикӣ: Коинот
ไทย: เอกภพ
Tagalog: Sansinukob
Türkçe: Evren
Xitsonga: Matilo
татарча/tatarça: Галәм
українська: Всесвіт
اردو: کائنات
oʻzbekcha/ўзбекча: Olam
vepsän kel’: Mir
Tiếng Việt: Vũ trụ
walon: Univiers
Winaray: Sangkalibutan
吴语: 宇宙
isiXhosa: Ihlabathi
მარგალური: ოქიანუ
ייִדיש: אוניווערס
中文: 宇宙
文言: 宇宙
Bân-lâm-gú: Ú-tiū
粵語: 宇宙