Txibia

Txibia
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Animalia
Filuma: Mollusca
Klasea: Cephalopoda
Goiordena: Decapodiformes
Ordena: Sepiida
Zittel, 1895
Azpiordena eta familiak
  • † Vasseuriina
    • † Vasseuriidae
    • † Belosepiellidae
  • Sepiina
    • † Belosaepiidae
    • Sepiadariidae
    • Sepiidae

Txibiak edo txokoak [1] Sepiida ordena osatzen duten itsas- zefalopodoak dira. Txipiroien senide hurbilak dira eta hauen antzera sukaldaritzan aintzat hartuak. Euskal Herrian espezierik ohikoena txibia arrunta (edo txibia soilik) da ( Sepia officinalis).

Txibiek barne maskorra dute (txibia-hezurra izenekoa), W itxurako begi-nini handiak, zortzi beso eta bi garro. Ohiko tamaina 15 eta 25 cm luze da, baina espezie handiagoak, Sepia apama esaterako, 50 cm luze izan daitezke, eta 10,5 kg pisatu.

Txibiak haragijaleak dira, eta hainbat animalia jateko gai dira: moluskuak, karramarroak, izkirak, arrain txikiak, olagarroak, zizareak eta beste txibiak. Txibien harraparien artean daude izurdeak, marrazoak, arrain batzuk, itsas txakurrak eta beste txibia batzuk. Urte bat edo bi bizi dira.

Azal kolorea lasterren aldatzeko gai diren animaliak dira, olagarroekin eta txipiroiekin batera. Azala 2/3 segundotan egokitzen da ingurura: hondarra, arrokak, landareak... Molusku hauek kromatoforoak (hainbat pigmentuz beteriko zelula elastikoak) uzkurtu edo dilatatzen ditu, arriskua badago edo ehizan kamuflatu nahi badu. Homokromia arrain zapal batzuetan ere izaten da, hala nola, erreboilo edo mihi-arrainetan, baina baita ere itsas zaldi, izkira, kameleoi eta gekoetan.

Ezaugarriak

Txibia hezurra

Txibiek barne egitura gogorra dute, txibia hezur izenekoa, porotsua eta aragonitaz egina. Honek flotabilitatea ematen dio. Flotabilitatea erregulatzeko txibia hezurraren hustasunetan gas- likido erlazioa aldatzen du, hezur barneko hodi bati esker. Espezie bakoitzak itxura, tamaina eta uki desberdineko hezurra du. Txibia hezurra da bere senide hurbil txipiroietatik bereizten dituen ezaugarri nagusia. Bitxigile eta zilargileek txibia hezurrak erabili izan dituzte gauzaki txikien moldeak egiteko [2], baina agian txibia hezurrak ezagunagoak dira perikito eta beste kaiola txoriei kaltzio iturritzat ematen zaielako.

Azala

Sepia latimanus txibia kamuflaje arreetatik (goian) kolore hori eta orban ilunekoetara (behean) alda dezake azala segundo bat baino gutxiagoan.

Txibiek, azalaren kolorea nahi ahala laster-laster aldatzeko duten ahalmena dela-eta, itsasoko kameleoi goitizena hartzen dute. Txibiek kolorea eta argi polaritatea aldatzen dute beste txibiekin komunikatzeko edo beste harraparietatik kamuflatzeko.

Kolore aldaketaren funtzioa kromatoforoek sortzen dute, pigmentu gorri, hori, arre eta beltzak dituztenak. Kromatoforo hauek leukoforo eta iridoforo islatzaileko geruza baten gainean daude, berrehunetik gora milimetro karratuko. Kromatoforo hauek pigmentu zakutxo bat dute eta mintz handi bat, biltzean tolestu egiten dena. 6-20 gihar zelula daude pigmentu zakutxoen aldeetan, uzkurtzean zakutxoa azalaren aurka estutzen dutenak. Kromatoforo horiak (xantoforoak) azalaren kanpoaldetik hurbilago daude, gorriak (eritoforoak) azpian eta arre eta beltzak (melanoforoak) doi-doi iridoforo geruzaren gainean. Iridoforoek argi urdina eta berdea islatzen dute. Iridoforoak kitinazko edo proteinazko plakak dira, txibiaren inguruak islatzeko gai direnak. Zelula mota guzti hauek batera erabili ditzakete. Adibidez, laranja lortzeko kromatoforo hori eta gorriak erabiltzen dituzte, eta morea lortzeko kromatoforo gorriak eta iridoforoak erabiliz.

Begiak

Txibia betan begiak hurbiletik

Txibien begiak animalien artean garatuenetakoak dira. Berez, zefalopodoen begien organogenesia oso bestelakoa da ornodunenen aldean, gizakienak barne [3]. Txibien begi-niniek W leun itxura dute. Nahiz eta kolorerik ikusteko gai ez izan [4], argiaren polarizazioa ikus dezakete, kontrastearen pertzepzioa handituz. Erretinan bi puntu dituzte (foveak), sentsore zelulaz beteak, bata aurrerantz eta bestea atzerantz begiratzeko. Leiarrak, itxuraz aldatu ordez gizakiongan bezala, lekuz aldatzen dira begi osoaren itxura aldatuz.

Zirkulazioa

Txibien odola ezohiko kolorea du, berde-urdina baita, oxigenoa garraiatzeko kobrea duen hemozianina erabiltzen baitu, burdina duen hemoglobinaren ordez. Odola ponpatzeko hiru bihotz bereiziz egiten da, horietako bi zakatzetara (bakoitzera bihotz bat) eta hirugarrena gainerako gorputzera. Txibiaren odola beste animaliena baino lasterrago ibili behar da, hemozianinak hemoglobinak baino oxigeno gutxiago eramateko gai baita.

Tinta

Txibiek tinta jariatzen dute, txipiroi eta olagarroen antzera, harraparietatik ihes egiten laguntzeko.

Other Languages
العربية: حبار
অসমীয়া: কাটলফিছ
беларуская: Каракаціцы
български: Сепии
brezhoneg: Morgad
català: Sèpia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dĕ̤ng-kiĕ
Cebuano: Sepiida
čeština: Sépie (řád)
Deutsch: Sepien
Ελληνικά: Σουπιά
English: Cuttlefish
español: Sepiida
فارسی: سپیداج
suomi: Seepiat
français: Sepiida
Gaeilge: Cudal
galego: Sepideos
עברית: דיונונים
हिन्दी: समुद्रफेनी
hrvatski: Sipe
magyar: Tintahalak
Bahasa Indonesia: Sotong
Ido: Sepio
italiano: Sepiida
日本語: コウイカ目
Basa Jawa: Sotong
қазақша: Тарбақ аяқ
한국어: 갑오징어목
lietuvių: Sepijos
മലയാളം: കണവ
Bahasa Melayu: Sotong Katak
Plattdüütsch: Echte Dintenfische
norsk: Sepiida
polski: Mątwy
português: Choco
русский: Каракатицы
Simple English: Cuttlefish
slovenčina: Sépie
slovenščina: Sipe
српски / srpski: Сипе
Basa Sunda: Balakutak
Kiswahili: Dome
українська: Каракатиця
Tiếng Việt: Bộ Mực nang
Winaray: Bagulan
中文: 墨鱼目
文言:
Bân-lâm-gú: Hoe-ki
粵語: 墨魚