Monopolio

Monopolioa produktu edo zerbitzu bat eskaintzen duen enpresa bakarra dagoenean gertatzen da. Maiz kritikatu da monopolioen existentzia, kontsumitzaileei ezartzen dizkieten prezio altuak direla eta. Irudian, trenbide-monopolioaren aurkako irudia Kalifornian, 1882.

Ekonomian, monopolioa (grekeratik, mono -bat- eta polein -saldu-) dagoela esaten da merkatu batean ondasun edo zerbitzu baten eskaintza enpresa bakar baten esku dagoenean. Adibidez, urrutiko herri bateko okindegiak monopolio bat osatzen duela esan daiteke, bera baita herri mailako merkatuko ogi-saltzaile bakarra. Ondasuna eskaintzen duen enpresak, monopolista izena duena, merkatu-botere handia hartzen du, merkatuko salneurria eta eskaintzen den kopurua bere mendean dituelako, bereziki ordezko ondasunik eta merkatu-kuota kenduko dion lehiakiderik ez dagoelako eta monopolio iraunkorretan beste enpresen sarbidea sarrera-hesien bitartez eragozten delako. Hala ere, prezio igoera batek eskaria gutxitzen duela hartu behar du kontuan monopolistak. Enpresaren etekinak maximotzen dituen prezioa eta eskaintzen den kopurua jakiteko, monopolioaren eredu mikroekonomiko bat garatzen da, kostuak, eskaria, ekoizpena eta prezioa biltzen dituena. Monopolioak merkatuan ezartzen duen kontrola, oro har prezio altuagoak ezarriz eta kopuru txikiagoak eskainiz, eta sektore bateko enpresen arteko konkurrentzia ezak ekar dezakeen prezioen gehiegikeria eta produktuaren kalitatearekiko utzikeria direla eta gaitzetsi egin ohi da monopolioen existentzia. Horrela monopolioak ezabatu edo gutxienez arautzeko gomendioak, konpainien arteko lehia bultzatu eta efizientzia handiagoa lortzearren, egiten ohi dituzte ekonomialariek.

Monopolioen sorburuak

Ordezko ondasunen inexistentzia eta eskariaren elastikotasuna

Hertsiki, ekoizle oro da monopolista bere merkatuan. Adibidez, kale batean dagoen okindegiak kale horretan monopolio bat osatzen duela esan daiteke. Monopolioaren definizioa operatiboa izateko, ordea, merkatuan gertuko ordezko ondasunik ez dagoela edo ez direla aise eskuragarri ezartzen da baldintza gisa. Horrela, okindegiaren adibidean, bezeroa ogia erostera beste okindegi batera erraz joan daitekeenez, ogia ezberdina izan daitekeen arren, egoera ez da monopoliotzat hartzen.

Ordezko ondasunak daudenean ere, enpresak monopolioaren antzeko merkatu-egitura sortzeko estrategia eraman dezake aurrera, merkatua segmentatuz edo zatituz. Enpresak merkatuko kontsumitzaile jakin batzuei bereziki zuzenduriko produktua merkaturatzen duenean eta kontsumitzaileek fideltasunez erantzuten badute, monopolio egoera baterantz abia daiteke. Epe luzera, ordea, monopolioa iraunkortasuna produktuaren ordezgarritasunaren mendean izango da.

Ordezko produktuen inexistentzia eta ondoriozko monopolioaren merkatu-boterea eta indarra eskariaren elastikotasunaren bitartez neur daiteke. Elastikotasunak eskariaren aldakortasuna neurtzen du prezioaren aldaketen ondorioz. Ondasunak ordezkorik ez badu edo behar beharrezkoa bada, bere eskaria inelastikoa izango da (hau da, prezioak igo arren, eskaria ez da nabarmen aldatuko produktua beharrezkoa bada) eta monopolistak bere prezioak inposatu ahal izango ditu. Ondasuna behar beharrezkoa ez bada edo horren ordezko ondasunak badaude, enpresaren eskaria elastikoagoa izango da eta aukera handiak daude merkatu egoera monopoliotik baino konkurrentziatik gertuago izateko. Beraz, ordezteko ezintasuna erabatekoa eta betierekoa izaten ez denez, monopolio garbiak arraroak direla esan daiteke.

Sarrera hesiak

Sektorean sartzeko egin beharreko inbertsioaren tamaina handiak (irudiko burnigintza sektorean bezala) enpresa lehiakideen sarrera eragotzi eta monopolio baten sorrera eragin dezake.

Monopolioak une jakin batean sektore batean enpresa bakar batek jarduten duelako sortzen dira. Baina monopolioak iraunkorra izan dadin sarrera hesiak izenekoak daude, beste enpresak sektore horretan sartzea eragozten dutenak, hala nola egin beharreko inbertsioaren tamaina handia eta patenteak. Jarraian, monopolio-egoera sorrarazi ohi duten sarrera hesien sailkapena egiten da, horietako batzuk loturik egon badaitezke ere:[1]

  • Ekoizpen faktore baten kontrola: Produktu bat ekoizteko beharrezkoa den ekoizpen-faktorea edo baliabidea enpresa bakar baten esku dagoenean, enpresa horrek beste enpresen sarrera eragozteko aukera du, baliabide hori eskuratzea eragotziz. Adibidez, mineral bat meategi bakar batetik erauzten bada eta mineral hori ordeztuko lukeen bestelako gairik ez badago, meategia ustiatzen duen konpainiak monopolio egoera batera bideratu dezake bere jarduera.
  • Inbertsio handi baten beharra: Jarduera batzuetan, hala nola energia-sektorean eta siderurgian, ekoizpen-prozesuek azpiegitura handien beharra dute. Azpiegitura horiek eskala-ekonomiak sorrarazten dituzte: zenbat eta ekoizpen handiagoa izan, enpresaren monopolioak edo oligopolioak eratu ohi dituzte. Monopolioa monopolistak dituen batez besteko kostu txikiagoengatik sortzen denean eta, beraz, enpresa asko egonda baino kostu txikiagorekin ekoizten badu, monopolio naturala dagoela esaten da.
  • Enpresen arteko itunak: Merkatu batean enpresa askok jardun arren, beraien artean itun bat adostu eta bateratuta aritzen badira, de facto monopolio bat sor daiteke. Horrela, trust eta kartelak monopolio egoera batera eraman dezaketen itunak dira.
  • Sektoreko enpresa kopurua: Definizioz monopolioa enpresa bakarra duen merkatua da. Merkatu batean, zenbat eta enpresa gehiago izan, orduan eta zailagoa izango da, enpresa batek lidergoa hartu eta beste enpresak merkatutik kanporatzea edota sektoreko enpresak ados jartzea batera ekin eta monopolio bat osatzea. Sektorean enpresa gutxik jarduten dutenean, oligopolio egoeran alegia, errazagoa da enpresa batek, liderrak alegia, besteak kanporatu edota denak batera aritzea monopolio bat sortzeko.
  • Teknologian nagusitasuna: Sektore batean enpresa batek duen nagusitasun teknologikoak monopolio-egoera batera eraman dezake. Adibidez, XX. mendeko azken hamarkadetan Intel ekoizleak txip sektorean monopolista izan zen, bere teknologiak zituen abantailei esker. Hala ere, nagusitasun teknologikoak epe laburrerako monopolio egoera sorraratzen du gehienetan, teknologiaren hedapen azkarrak eta lehiakideen inbersioek monopolio hori hautsi egiten baitu. Beste alde batetik, ordea, nagusitasun teknologikoak ez du ziurtatzen monopolioaren sorrera: batzuetan merkatuan nagusitzen den enpresa ez da teknologian nagusia dena, baizik eta bere produktuaren inguruan kontsumitzaile gehien biltzen dituena, kontsumitzaileen arteko harremanak erraztuz. Horren adibide moduan, Microsoft enpresaren sistema eragileak aipatzen dira, aurreratuenak ez diren arren, bere inguruan erabiltzaile gehien bildu eta sektore horretan ia monopolista izatera heldu zena.
  • 'Estatuak ezarritako hesiak: Estatuak ezarri eta babestutako patenteek eta egile eskubideek monopolio-egoerak sorrarazten dituzte. Oro har, monopolioak kontsumitzailearen interesen aurkakoak badira ere, estatuen arabera asmatzaile eta artisten mozkinak babestuz berrikuntza eta sormen intelektuala sustatzen dira hesi horien bitartez.
Other Languages
Afrikaans: Monopolie
العربية: احتكار
مصرى: احتكار
asturianu: Monopoliu
azərbaycanca: İnhisar
беларуская: Манаполія
беларуская (тарашкевіца)‎: Манаполія
български: Монопол
Bahasa Banjar: Kuluh
bosanski: Monopol
català: Monopoli
čeština: Monopol
Cymraeg: Monopoli
dansk: Monopol
Deutsch: Monopol
Ελληνικά: Μονοπώλιο
English: Monopoly
Esperanto: Monopolo
español: Monopolio
eesti: Monopol
فارسی: انحصار
suomi: Monopoli
føroyskt: Einahandil
français: Monopole
Gaeilge: Monaplacht
galego: Monopolio
עברית: מונופול
हिन्दी: एकाधिकार
hrvatski: Monopol
magyar: Monopólium
Հայերեն: Մենաշնորհ
interlingua: Monopolio
Bahasa Indonesia: Pasar monopoli
íslenska: Einokun
italiano: Monopolio
日本語: 独占
한국어: 독점
Latina: Monopolium
Lëtzebuergesch: Monopol
lietuvių: Monopolija
latviešu: Monopols
македонски: Монопол
मराठी: एकाधिकार
Bahasa Melayu: Monopoli
Nederlands: Monopolie
norsk nynorsk: Monopol
norsk: Monopol
occitan: Monopòli
polski: Monopol
پښتو: انحصار
português: Monopólio
română: Monopol
русский: Монополия
Scots: Monopoly
srpskohrvatski / српскохрватски: Monopol
Simple English: Monopoly
slovenčina: Monopol ponuky
slovenščina: Monopol
shqip: Monopoli
српски / srpski: Монопол
svenska: Monopol
Kiswahili: Uhodhisoko
தமிழ்: ஏகபோகம்
Tagalog: Monopolyo
Türkçe: Tekel
українська: Монополія
oʻzbekcha/ўзбекча: Monopoliya
ייִדיש: מאנאפאל
中文: 垄断
文言: 壟斷
Bân-lâm-gú: To̍k-chiàm
粵語: 壟斷