Vetero

Vetero ĝenerale estas iaj variaj fenomenoj, kiu okazas en la atmosfero de planedo. Ĉe Tero la esencaj veter-fenomenoj okazas en la malalta tavolo de nia atmosfero, la troposfero.

La scienco, kiu studas veteron kaj klimaton, estas konata kiel meteologio (aŭ meteorologio).

Vetero estu ĉi tie la konstanta ŝanĝiĝanta stato de la tera atmosfero kaj ankaŭ de la tersupraĵo. Tiuj ŝanĝiĝoj estas kaŭsata de internaj dinamikaj fortoj kaj de la suna energio (alfluo de radiado modifikata de ŝanĝiĝanta nubaro). En malvasta senco temas pri loka vetero ampleksanta nur kelkajn sekundojn aŭ minutojn kaj nur la spacon ĉirkaŭ la determinatan lokon kaj ĝis la horizonto, sed en vaste ampleksa senco temas pri tutmonda (globala) vetero kaj povus ampleksi eĉ multajn jarojn. Plej ofte temas pri relative mallongaj tempospacoj ampleksantaj ĉirkaŭ dek minutojn kaj loka ĉirkaŭaĵo, speciale se temas pri sinoptika observado de meteorologiaj oficiaj servoj.

La vetero varias je tempo kaj loko kaj estas ege diverseca; ĝi havas eminentan rilaton por homa agado, vivado kaj laborado kaj planado.Ege esenca estas la ĉeesto aŭ neĉeesto de akvo kaj kondensignukleoj en la aero, ĉar ilia ĉeesto estas nepre necesa kondiĉo por kondensiĝ-procezoj. Kiel kondensignukleoj efikas ekzemple etaj substanceroj el fumojNaCl-saleroj el maro ĵetitaj de vento aŭ egaj marondoj en la aeron. Ĉar la kondensiĝ- kaj sublimaci-procezoj liveras varmenergion - antaue nur latente/malkaŝe ekzistantan, tiaj procezoj gravas por dinamikaj ekstarigoj (generaj procezoj). Do la sistemo suno-tero kune kun la movado de la tero ĉirkaŭ la suno ene de unu jaro (vd. ekliptiko) kaj la rotacio de la tero mem ĉirkaŭ sia akso ene de uno tago (vd. tera akso) kaj la dekliniĝangulo de la tera akso verso la ĉirkaŭsuna orbitebeno (ĉ. 23°) ege determinas la variadon de la meteorologikaj elementoj. Ili havas markantajn osciladojn (multajfrekventajn ondojn, ondegojn kaj ondetojn), speciale tiajn, kiuj rilatas al tagnokt- kaj jar-periodojn.

Fenomenoj, strukturoj, elementoj aŭ objekto de observado de la vetero (meteoroj) estas:

Fizikaj mezureblaj aŭ kvantifikeblaj elementoj, kiuj karakterizas la veteron, estas ekzemple:

  • aer-temperaturoj (ĝenerale en 2m alto),
  • grund-temperaturoj,
  • aer-humideco,
  • rosopunkto(-temperaturo),
  • atmosfera premo, aer-premo,
  • vapor-premo, vaporpremo de saturiĝo (de akvo),
  • nub-kvanto (en oktonoj) de la tuta nubaro,
  • nub-genroj je tavolo (etaĝo) (basa, mezalta, alta): cu, st, sc, ns, ac, as, ci, cc, cs, cb; specioj kaj subspecioj,
  • altitudo de la nubbazo en la basa tavolo
  • radiado: fluo de lumradiado, sunradiado, IR-radiado, varm-radiado
  • prisunado-daŭro (daŭro de plenforta sunlumo, tia estas la taga sumo de tempoperiodoj sen tempointervaloj kiam la sunlumo estis interrompita de nubo)
  • videblec-distanco (horizonta profundeco por rekoni difinitajn vidobjektojn)
  • precipitaĵ-kvanto je areo-unuo (ekz-e en l/m2mm kiel precipitaĵ-alto) kaj je tempo-unuo (intenseco)
  • neĝo-kovraĵ-diko

observeblaj kaj klasifikeblaj elementoj:

Other Languages
Alemannisch: Wetter
aragonés: Orache
Ænglisc: Weder
العربية: طقس
башҡортса: Һауа торошо
Boarisch: Weda
žemaitėška: Uorā
беларуская: Надвор’е
беларуская (тарашкевіца)‎: Надвор’е
भोजपुरी: मौसम
বাংলা: আবহাওয়া
bosanski: Vrijeme (klima)
کوردی: کەش
čeština: Počasí
kaszëbsczi: Wiodro
Чӑвашла: Çанталăк
Cymraeg: Tywydd
dansk: Vejr
Deutsch: Wetter
Ελληνικά: Καιρός
English: Weather
eesti: Ilm
euskara: Eguraldi
فارسی: آب‌وهوا
suomi: Sää
Võro: Ilm
føroyskt: Veður
Nordfriisk: Weder
Gàidhlig: Aimsir
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: हवामान
ગુજરાતી: હવામાન
עברית: מזג אוויר
हिन्दी: मौसम
hrvatski: Vrijeme (klima)
magyar: Időjárás
հայերեն: Եղանակ
Bahasa Indonesia: Cuaca
Iñupiak: Siḷa
ГӀалгӀай: Хаоттам
íslenska: Veður
日本語: 気象
Patois: Weda
Basa Jawa: Cuaca
ქართული: ამინდი
Qaraqalpaqsha: Hawa rayı
қазақша: Ауа райы
kalaallisut: Silasiorneq
ಕನ್ನಡ: ಹವಾಮಾನ
한국어: 기상
къарачай-малкъар: Кюнню халы
Кыргызча: Аба ырайы
Latina: Status caeli
Lëtzebuergesch: Wieder
Lingua Franca Nova: Clima
Limburgs: Waer
lietuvių: Orai
latviešu: Laikapstākļi
मैथिली: मौसम
മലയാളം: കാലാവസ്ഥ
монгол: Цаг агаар
मराठी: हवामान
Bahasa Melayu: Cuaca
नेपाली: मौसम
norsk nynorsk: Vêr
Sesotho sa Leboa: Boso
occitan: Temps (clima)
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੌਸਮ
Papiamentu: Wèr
polski: Pogoda
پنجابی: موسم
română: Vreme
русский: Погода
русиньскый: Хвіля
саха тыла: Күн-дьыл туруга
Scots: Wather
سنڌي: موسم
srpskohrvatski / српскохрватски: Vrijeme (klima)
සිංහල: කාලගුණය
Simple English: Weather
slovenčina: Počasie
slovenščina: Vreme
shqip: Moti
Seeltersk: Weeder
svenska: Väder
Kiswahili: Hali ya hewa
தமிழ்: வானிலை
తెలుగు: పవనస్థితి
Türkçe: Hava durumu
Xitsonga: Maxelo
татарча/tatarça: Һава торышы
українська: Погода
اردو: موسم
oʻzbekcha/ўзбекча: Ob-havo
vepsän kel’:
Tiếng Việt: Thời tiết
吴语: 天氣
მარგალური: ტაროსი
ייִדיש: וועטער
中文: 天气
Bân-lâm-gú: Thiⁿ-khì
粵語: 天氣