Hispana lingvo

Hispana, Kastilia
Español, Castellano
Parolata en(vidu sube)
Parolantoj437 000 000
Denaskaj parolantojproksimume 400 milionoj
Fremdlingvo / dua lingvo porinter 60 kaj 100 milionoj
Skribolatina kun kelkaj aldonoj
Lingvistika klasifiko
Hindeŭropa lingvaro
Italika
Latinida
Ibero-latinida
Oficiala statuso
Oficiala lingvo enFlago-de-Argentino.svg Argentino
Flago-de-Bolivio.svg Bolivio
Flag of Chile.svg Ĉilio
Flago-de-Kolombio.svg Kolombio
Flago-de-Kostariko.svg Kostariko
Flago-de-Kubo.svg Kubo
Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro
Flago-de-Salvadoro.svg Salvadoro
Flago-de-Hispanio.svg Hispanio
Flago-de-Gvatemalo.svg Gvatemalo
Flago-de-Ekvatora-Gvineo.svg Ekvatora Gvineo
Flago-de-Honduro.svg Honduro
Flago-de-Meksiko.svg Meksiko
Flago-de-Nikaragvo.svg Nikaragvo
Flago-de-Panamo.svg Panamo
Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo
Flago-de-Peruo.svg Peruo
Flago-de-Okcidenta-Saharo.svg Okcidenta Saharo
Flago-de-Domingo.svg Domingo
Flago-de-Urugvajo.svg Urugvajo
Flago-de-Venezuelo.svg Venezuelo
Reguligita deAsocio de akademioj de hispana lingvoj (Real Academia Española kaj 21 aliaj)
Lingva statuso1 sekura
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1es
  ISO 639-2spa
  ISO 639-3spa
  SILSPN
  Glottologstan1288
Angla nomoSpanish
Franca nomoespagnol
Specimeno
Deklaracio de Homaj Rajtoj, art. 1: Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros.
Vikipedio
Information icon.svg
vd

La hispana lingvokastilia lingvo (hispane: Español, Castellano) estas latinida lingvo origininta en la hispana historia regiono de Kastilio, kaj nuntempe parolata ĉefe en Hispan-Ameriko kaj Hispanio.

La hispana lingvo estas oficiala en Hispanio, Hispanameriko (Argentino, Bolivio, Ĉilio, Domingo, Ekvadoro, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Kolombio, Kostariko, Kubo, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Paragvajo, Peruo, Puerto-Riko, Urugvajo kaj Venezuelo) kaj Ekvatora Gvineo. Krome, ĝi estas ankaŭ ofte parolata en Okcidenta Saharo, norda Maroko, Andoro, Ĝibraltaro, Trinidado kaj Tobago, Kanado, Germanio, Francio kaj Svislando. Laŭ la oficiala usona censo de 2000, 28,1 milionoj da usonanoj parolis la hispanan hejme. En la urbo de Hialeah (Florido), ekz., 92 procentoj de la loĝantaro parolas la hispanan hejme. La hispana estis iam vaste parolata en Filipinoj, sed nun de nur 0,01% de la loĝantaro. La hispana estasunu el la ses oficialaj lingvoj de UNO (kun la ĉina, angla, rusa, arabakaj la franca), kaj ankaŭ oficiala lingvo de la Eŭropa Unio kaj la Afrika Unio. Ĝi estas unu el la fontoj de Interlingvao. Ĝi tamen apenaŭ influis Esperanton rekte. Laŭ nombro de denaskaj parolantoj, ĝi estas la plej vaste parolata latinida lingvo, sed laŭ internacieco kaj nombro de dualingvanoj, la franca pli furoras: la franca estas regata kaj studata tra la mondo, sed la hispana, ekster Ameriko, malpli ofte.

La hispana plej similas al la portugala kaj la kataluna: dum la portugala estas la latinida lingvo de okcidenta Iberio, kaj la kataluna tiu de orienta Iberio, la hispana estas tiu de la mezo, precipe de Madrido.

Akademio nomata Real Academia Española (Reĝa Akademio Hispana) registras kaj gvidetas la evoluon de la lingvo, celante la interkomprenon de hispanparolantoj tutmonde.

Papiamento kaj la ĉabakana estas kreolaj lingvoj kun hispana influo.

En la kanaria insulo La Gomera, oni konservas fajfan variaĵon de la loka hispana, nomatan silbo.

Historio

Mapo pri la lingvoj parolataj sur la Ibera duoninsulo: la hispana bildigita helverda [1]

Oni nomas la komencan fazon de la hispana "kastilia lingvo", kiu devenas de la latinavulgara de la jaroj 500–1000, t.e. la jarcentoj post la disfalo de la Okcidenta Romia Imperio,kiam la latina de la nuna Iberio fariĝis izolita de Francio kajItalio. La origina lando de la hispana lingvo (norda Kastilio kaj Rioĥo) havis subtavolon eŭskan. Tial kelkaj studantoj resumas, ke la hispana lingvo estas la vulgara latina tia, kiel ĝin parolis eŭskoj. La unuaj skribaj atestoj de la kastilia estas glosoj en latinaj religiaj tekstoj manskribitaj ĉe monaĥejo en San Millán de la Cogolla en la 10-a jarcento. La potenco de Kastilio, kiu post Reconquista restis la plej granda regno en Iberio, kaŭzis, ke ties lingvo estis favorata de kleraj hispanoj, anstataŭ la galega, la kataluna, la eŭska kaj aliaj iberiaj lingvoj.

En la Mezepoko la kastilia ricevis grandan vortoprovizon el la prestiĝa araba lingvo, ĉu rekte ĉu per la mozarabaj latinidoj, ĉefe pri terkulturo, juro kaj milito. Ankaŭ francaj vortoj pri feŭdismo estis ricevitaj. Maturiĝo venis ankaŭ per la laboro de la Akademio de Tradukistoj, kiun Alfonso la 10-a de Kastilio fondis en Toledo.

En 1492 la Katolikaj Gereĝoj komisiis Antonion de Nebrija verki la unuan gramatikon, por fiksi la uzon, kaj por instrui la novajn subulojn de la hispaniaj gereĝoj.

Ankaŭ en 1492, hispanaj judoj (sefardoj) estis trudpelitaj el Hispanio. Tiu komunumo portis la lingvon de la 15-a jarcento, kaj evoluigis ĝin en siaj rifuĝaj landoj. Eĉ hodiaŭ la judhispana lingvo estas konservata en Israelo, Balkanio, Turkio kaj norda Afriko.

Inter la 16-a jarcento kaj la 18-a jarcento, per la kresko de la hispana imperio, la hispana estis disvastigita al Ameriko. La hispana de Ameriko devenasplejparte de suda Hispanio, ne de la madrida variaĵo, tial ili evoluis malsame(precipe en prononco), sed malgraŭ tio, la klera lingvo estas rekoneble la samade Tierra del Fuego ĝis Madrido.

Dum Renesanco, la hispanaj artistoj, diplomatoj kaj militistoj riĉigis la lingvon per vortoj italaj, francaj kaj klasiklatinaj. La koloniistoj en Ameriko devis adapti aŭ preni vortojn por nomi amerikaĵojn.

La baza vortoprovizo devenas de la latina vulgara, sed ĝi estas modifita de jarcentoj da sonŝanĝoj.

Ortografio

Alfabeto

Ĝi estas latin-devena kaj konsistas el 27 literoj, 26 komunaj al angla-askia alfabeto plus la supersignita litero ñ (majuskle, Ñ), kaj 3 digrafoj: ch, ll kaj "rr" .

  • a, b, c, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, ll, m, n, ñ, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z.

Nomoj de la literoj/digrafoj, laŭ hispana lingvo: a, be, ce, che, de, e, efe, ge, hache, i, jota, ka, ele, elle (ele doble), eme, ene, eñe, o, pe, ku, erre, ese, te, u, uve (be baja), uve doble, equis, i griega (ye), zeta.

Digrafoj

Ekde 1803 la digrafoj ch, ll, estis konsiderataj apartaj literoj. Ekde 1994 digrafoj estas konsiderataj, nur el liter-ordiga vidpunkto, kiel simplaj duliteraj kombinoj.[2] Tamen, ili konservas la sian kategorion kiel simboloj de la alfabeto.

Do, la vortoj "cabeza", "chamán", "curva", "lava", "lluvia", "luna" ordiĝus jene:

  • cabeza, curva, chamán, lava, luna, lluvia (malnova sistemo)
  • cabeza, chamán, curva, lava, lluvia, luna (aktuala sistemo)

Ankaŭ la vortaroj spegulas tiun fakton, tiel ke malnovaj vortaroj havas apartajn ĉapitrojn por ch kaj ll, sed tiuj vortaroj eldonitaj ekde 1994 ne plu havas tiujn ĉapitrojn. La ŝanĝon faciligis la fakto, ke en la hispana ne ekzistas vortoj, en kiuj la kombinojn c-hl-l oni prononcas aparte, male al la kataluna lingvo, kiu skribe kaj prononce distingas inter ll kaj l·l.

La kombino qu estas konsiderebla digrafo, ĉar q neniam aperas antaŭ alia litero ol u; sed en vortaroj la koncerna sekcio estas titolata nur per q.

Kornoj kaj aliaj supersignoj

Vokaloj povas esti supersignitaj per dekstra korno: á, Á, é, É, í, Í ó, Ó, ú, Ú; kaj krome litero u per tremao: ü, Ü.

Kornoj havas implicon nur en la akcento ene de la vorto (vd. korespondan sekcion) kaj kiel leksika identigilo; sed ili ne ŝanĝas la prononcon de la vokaloj. Tremao signas unu specialan ortografian okazon. Do, supersignitaj vokaloj ne apartenas al alfabeto kiel apartaj simboloj.

Specialaj simboloj

En la hispana lingvo, la komenco de kri-frazoj kaj demando-frazoj estas signita per respektive speciala simbolo, kiu reprezentas 180-gradan rotacion de la normala ferma simbolo:

  • Kri-aperta simbolo: ¡, (U+161), ¡pero qué has hecho!
  • Demand-aperta simbolo: ¿, (U+191), ¿Dónde he dejado las llaves?

Kelkaj ortografiaj reguloj

  • q nur konsistigas la digrafon qu, en la kombinoj que, qui. Ekz.: "requesón", "arquitectura". Ĝi neniam aperas senpere, krom en fremdaj nomoj.
  • En normala teksto, kie normalaj reguloj de interpunkcio aplikeblas, se majuskligota simbolo estas digrafo, oni majuskligu nur la unuan literon de la digrafo. Ekz.: Chimenea, Llama, Quemadura.
  • z aperas antaŭ la vokaloj a, o, u kaj antaŭ konsonantoj. Do, la grupoj ze, zi estas ege esceptaj (kurioze, la propra nomo de la litero estas unu tia escepto); ofte esceptoj venas el vortoj pruntitaj el aliaj lingvoj.
  • n povas aperi antaŭ kiu ajn konsonanto krom p kaj b, kie nepre estu m. Ekz. "empezar". Tio implicas, ke en kunmetitaj vortoj, n ŝanĝiĝas al m se ĝia loko estas antaŭ p, b. Ekzemple "tentempié" (el "tente en pié").
  • En kunmetitaj vortoj, simpla r duobliĝas se ĝi falas inter du vokaloj. Ekz.: "costarricense" (el "Costa Rica").
  • Tremaa u (ü) aperas nur en la grupoj güe, güi por signi ke u efektive prononciĝas (vd. korespondan sekcion). Ekz.: "cigüeña".
  • Korno super vokalo de unusilaba vorto montras alian signifon al senkorna vorto. Ekzemploj:
    • te (vin) - (teo)
    • mas (sed) - más (pli, plu, plus)

Prononco

La hispana lingvo estas fonetika lingvo, en la senco ke ĝia prononco povas esti instruata kiel prononco de individuaj literoj, kun ties esceptoj, algluitaj en vortoj.

La fonemoj de la hispana lingvo povas esti sufiĉe bone reprezentataj per esperantaj fonemoj, krom du-tri esceptoj. Tial, en la jena priskribo estas evitataj oftaj aludoj al Internacia Fonetika Alfabeto.

Vokaloj

Vokalaj sonoj estas reprezentataj per literoj: a, e, i, o, u, kiuj havas saman norman prononcon al esperantaj vokaloj, krom la okazoj kiam i, u diftongiĝas.

Krome, izolita aŭ interkonsonanta litero y prononciĝas kiel esperanta i.

Ekzistas nenormaj variantoj en regionoj kie la hispana kunvivas kun aliaj lingvoj kun pli komplikaj vokalaj sistemoj (ekz., la kataluna).

Diftongoj

La neakcentitaj vokaloj i, u apud aliaj vokaloj preskaŭ ĉiam diftongiĝas al respektive esperantaj j, ŭ. Ekzemploj:

  • peine [pej-ne]
  • neumático [neŭ-ma'-ti-ko]
  • Diego [dje-go]
  • muesca [mŭes-ka]

En la kombinoj vokalo-y-konsonanto (malofta) kaj vokalo-y-vortofino, la litero y sonas kiel esperanta j. Ekz.: hoy [oj].

Konsonantoj

Jenaj konsonantoj samsonas, en ajna okazo, al koresponda esperanta konsonanto:

  • b, d, f, k, l, m, n, p, s, t

Tamen, konsideru ke la ploziveco de b, d, p, t estas pli milda en la hispana ol en Esperanto.

c

  • Antaŭ a, o, u kaj antaŭ aliaj konsonantoj ĝi egalas al esperanta k. Ekz. casa [ka-sa], actitud [ak-ti-tud']. En Galegio, pro influo de la galega lingvo, c antaŭ konsonanto ne prononciĝas.
  • Antaŭ e, i ĝi samsonas al hispana z (vd. sube).

g

  • Antaŭ a, o, u kaj antaŭ aliaj konsonantoj ĝi egalas al esperanta g. Ekz.: gato [ga-to], estigma [es-tig-ma].
  • Antaŭ e, i ĝi samsonas al esperanta ĥ.
  • Por atingi g-sonon antaŭ e, i, oni intermetas literon u. Ekz.: guepardo [ge-par-do], guinda [gin-da].
  • Por sonigi la literon u en la kombinoj gue, gui, oni tremaas la literon u. Ekz.: antigüedad [an-ti-gŭe-dad'].

h

  • Ĝi estas muta, do, ne prononciĝas (krom en la digrafo ch). Ekz.: hora [o-ra]. Ĝi postrestas pro etimaj kialoj.
  • Ĝi principe malpermesas sinalefojn ene de vorto. Ekzemploj:
    • albahaca [al-ba-a-ka] (prefere ne [al-ba-ka])
    • alcohol [al-ko-ol'] (prefere ne [al-kol'])

j

  • Laŭnorme, ĝi samegalas al esperanta ĥ. Ekz.: jabato [ĥa-ba-to].
  • En suda Hispanio, Kanariaj Insuloj kaj Sudameriko, oni ofte aŭdas pli mildan sonon, similan al esperanta h. Ekz.: jabato [ha-ba-to].
  • Tia estas ankaŭ la prononco de g en la kombinoj ge, gi. Ekz.: germen [ĥer-men] aŭ [her-men].

ñ

  • Sono simila al n, sed kun emfaza palata nazaleco. Alilingvaj ekvivalentoj:
  • Ĝi povas esti reprezentata de la esperanta kombino nj. Ekz.: España [es-pa-nja].

q

  • Nepre en digrafa kombino qu, ĝi samsonas al k. Ekz.: queso [ke-so].

r

Ĉiam trema, sed kun nuanca forto en la tremeco, laŭ jenaj konsideroj.

  • Inter vokaloj, ĝi prononciĝas milde, unu-treme, kiel itala r. IFA-simbolo: ɾ. Ekz.: pero [pe-ɾo].
  • Komence de vorto, antaŭ aŭ post konsonanto, kaj fine de vorto, ĝi prononciĝas forte, plur-treme, (samkiel prononcas r-on JoMo). IFA-simbolo: r. Ekzemploj:
    • recuerdo [re-kŭer-do].
    • amor [a-mor']
    • trampa [tram-pa]
  • En Kubo, eblas foje aŭdi l-sonon surogate al trema sono. Ekz: recuerdo [le-kŭel-do].
  • En Kostariko oni prononcas ĝin, ĉefe komence de vorto, kiel ŭ. Ekz.: recuerdo [ŭe-kŭe-ŭdo].
  • Homoj kun langa handikapo, tia ke ili ne kapablas tremigi, surogatigas tremadon per unu el tiuj sonoj: l, d, kartava (franca) r, ŭ.

Komparu la prononcon de rr.

En transkribo de hispanaj vortoj al Esperanto, oni ofte preteratentas la nuancon pri trem-forteco, ĉar kiaspeca tremado validas por esperanta r[3]. Do, hispana litero r kutime konserviĝas en Esperantaj transkriboj tiel, sen nuancigo.

s

  • En kelkaj regionoj de Sudameriko kaj de Hispanio (Manĉo estas bona ekzemplo), s antaŭ k-sono prononciĝas kiel ĥh. Ekz.: pescado [peĥ-ka-do] aŭ [peh-ka-do].
  • Pro influo de apudaj voĉaj fonemoj, ĝia sono povas fariĝi ankaŭ voĉa, do z. Ekz.: rasgo [raz-go].

v

  • Samkiel hispana b. Ekz.: vivo [bi-bo].
  • La pra-prononco de tiu litero estis egala al esperanta v, do frikativa. En regionoj kie la hispana kunvivas kun lingvoj posedantaj ankoraŭ tiun fonemon (ekz. variantoj de la kataluna), eblas aŭdi tian prononcon. Tamen, tia prononco en nur-hispana parolanto estas ofte rigardata kiel afekta. Ekz.: vivo [vi-vo].

w

Malmultaj origine hispanaj vortoj havas tiun literon. Ĝi estas uzata ĉefe por alilingvaj vortoj.

  • Preskaŭ ĉiam, ĝi prononciĝas anglece kiel ŭ, kun milda g-sono antaŭe. Ekz.: wolframio [(g)ŭol-fra-mjo].
  • En multaj okazoj estas tolerata b-sono. Ekz.: wolframio [bol-fra-mjo].
  • En ĝerman-devenaj vortoj ĝi prononciĝas kiel b: Ekz.: Wamba [bam-ba].

x

  • Normale ĝi prononciĝas kiel la kombino ks. Ekz.: explosión [eks-plo-sjon'].
  • En navatla-devenaj vortoj, kiel esperanta ĥ. Ekz.: México [me'-ĥi-ko]. La komento pri laŭregiona mildeco de prononco de j, aplikeblas ankaŭ en tiu ĉi okazo.
  • En malnovaj skribaĵoj eblas trovi vortojn kun x, kiuj nuntempe skribiĝas per j. Do, en tia okazo, la prononco estas ankaŭ kiel ĥ. Ekz.: Don Quixote (nuntempe Don Quijote) [don ki-ĥo-te].

y

  • En ceteraj okazoj, kiam ĝi ne agas kiel vokalo aŭ parto de diftongo (vd. supre), ĝia prononco estas simila al esperanta ĝ. Ekz.: ayuda [a-ĝu-da].
  • En kelkaj regionoj de Argentino kaj Urugvajo, oni prononcas ĝin multe pli frikative, kun sono pli simila al esperanta ĵ. Ekz.: ayuda [a-ĵu-da].
  • Foje oni aŭdas malpalatigitan sonon, tiel ke ĝi iĝas efektive kiel esperanta j. Ekz: ayuda [a-ju-da].

z

  • En Kastilio kaj norda Hispanio, ĝia prononco egalas al angla digrafo th en la vorto thing. IFA-simbolo: θ. Ekz.: zapato [θa-pa-to].
  • En cetera Hispanlingvujo, ĝia prononco egalas al esperanta s. Ekz.: zapato [sa-pa-to].
  • Tia estas ankaŭ la prononco de c en la kombinoj ce, ci. Ekz.: cecina [θe-θi-na], aŭ [se-si-na].

Prononco de digrafoj

ch

  • Samsona al esperanta ĉ. Ekz.: muchacho [mu-ĉa-ĉo].
  • En Andaluzio kaj kelkaj sudamerikaj regionoj, eblas aŭdi sonon pli proksiman al ŝ. Ekz.: muchacho [mu-ŝa-ŝo].

ll

  • Laŭnorme, ĝia sono egalas al tiu de konsonanta y, do, proksima al esperanta j. Ekz.: ardilla [ar-di-ja].
  • En norda Kastilio kaj en Eŭskio eblas aŭdi originalan pra-prononcon, proksiman al kombino gl en la itala vorto gli. Ĝi povas esti proksimume reprezentata de esperanta kombino lj. Ekz.: ardilla [ar-di-lja].
  • En kelkaj regionoj de Argentino kaj Urugvajo, oni prononcas ĝin multe pli frikative, kun sono pli simila al esperanta ĵ. Ekz.: ardilla [ar-di-ĵa].

qu

rr

  • Ĉiam aperas inter du vokaloj, kaj reprezentas sonon egalan al forta r, pridiskutitan en la artikolo pri r. Ekz.: perro [pe-ro]. Konsideru ke la diferenco inter pero (sed) kaj perro (hundo), falas sur tiu malsama trem-forteco inter ambaŭ r-sonoj.
  • La ceteraj konsideroj pri r-sonoj en la koncerna artikolo aplikeblas ankaŭ al tiu ĉi.

Akcento

En la akcento de hispanaj plursilabaj vortoj, nepras la rolo de la korno.La hispanaj vortoj povas prezentiĝi:

  • aŭ sen korno,
  • aŭ kun unu (nepre nur unu) korno super unu el la vokaloj de la vorto.

Silab-nombrado

Kiel en Esperanto, ĉiu vokalo signas la kernon de unu aparta silabo. Krom se enestas neakcentitaj malfortaj vokaloj i, u apud aliaj vokaloj; tiam, la koresponda malforta vokalo, per diftongiĝo, algluiĝas al la silabo de la najbara vokalo. Ekzemplo:

  • "periodista" [pe-rjo-dis-ta]; el 5 originalaj vokaloj, 2 kuniĝas en diftongo, el kio rezultas entuto da 4 silaboj.

Akcento en senkornaj vortoj

  • Se la vorto finiĝas per vokalo, aŭ literoj n kaj s, la akcento falas sur la antaŭlastan silabon. Ekzemploj:
    • mirada (3 vokaloj = 3 silaboj) [mi-ra-da]
    • paisanos (1 diftongo + 2 ceteraj vokaloj = 3 silaboj) [paj-sa-nos]
    • simplifiquen (4 vokaloj = 4 silaboj) [sim-pli-fi-ken].
  • En la ceteraj okazoj, la akcento falas sur la lastan silabon. Ekzemploj:
    • preguntar (3 vokaloj = 3 silaboj) [pre-gun-tar]
    • parietal (1 diftongo + 2 cetera vokalo = 3 silaboj) [pa-rje-tal]
    • baobab (3 vokaloj = 3 silaboj) [ba-o-bab]

Akcento en kornaj vortoj

  • La akcento falas sur la silabon signitan de la korno. Ekzemploj:
    • café (2 vokaloj = 2 silaboj) [ka-fe]
    • álbum (2 vokaloj = 2 silaboj) [al-bum]
    • estrépito (4 vokaloj = 4 silaboj) [es-tre-pi-to]
  • Se la korno falas sur malfortan vokalon (i, u) de ebla diftongo, la diftongo rompiĝas kaj la silabo enhavanta la malfortan vokalon portas la akcenton. Ekzemploj
    • había (1 rompita diftongo + 1 cetera vokalo = 3 silaboj) [a-bi-a]
    • falúa (1 rompita diftongo + 1 cetera vokalo = 3 silaboj) [fa-lu-a]
    • país (1 rompita diftongo = 2 silaboj) [pa-is].
      • Notu, ke la senkorna alternativo estas unusilaba, pro efektiviĝo de la diftongo: pais [pajs] (tamen tiu vorto ne vere ekzistas).
  • Unusilabaj vortoj kun korno (kiu ne rompas diftongon) nek prononciĝas kun aparta emfazo, nek ŝanĝiĝas iel ajn ĝia prononco. En tiaj okazoj, korno signas alian signifon (vd. sekcion pri ortografio).
  • Plursilabaj vortoj kun superflua korno, nek prononciĝas kun aparta emfazo, nek ŝanĝiĝas iel ajn ĝia prononco. En tiaj okazoj, korno montras alian gramatikan rolon de la vorto. Ekzemplo:
    • esta kaj ésta prononciĝas same: [es-ta]; do, ŝajne la korno de la dua vorto superfluas; tamen ĝi montras ke la dua vorto rolas kiel pronomo (la unua estas demonstrativa adjektivo).

Geografia distribuo

Instituto Cervantes

Instituto Cervantes estas komisiita de hispana registaro instrui la lingvon tutmonde. La raporto "El español, una lengua viva"  - la hispana lingvo, vivanta lingvo (2015) de la Instituto Cervantes estimas ke estas 559 milionoj da hispanparolantoj tutmonde. Inter la fontoj cititaj en la raporto estas la Usona Censa Oficejo, kiu taksas, ke Usono havos 138 milionojn da hispanparolantoj antaŭ 2050, farante ĝin la plej granda hispanlingva nacio surtere, kun la hispana kiel gepatra lingvo de preskaŭ triono de ĝiaj civitanoj[4].

  •  Oficiala lingvo
  •  Grava neoficiala lingvo
  •  Oficiala apud alia(j) lingvo(j)
  • Dialektoj de la hispana parolataj en Argentino laŭ Berta Elena Vidal de Battini.[5]
    Landoj kun signifa hispanparolantaro
    RangolandoNombro de la
    parolantoj
    1Flago-de-Meksiko.svg Meksiko106 255 000
    2Flago-de-Usono.svg Usono50 000 000
    3Flago-de-Kolombio.svg Kolombio45 600 000
    4Flago-de-Hispanio.svg Hispanio44 400 000
    5Flago-de-Argentino.svg Argentino41 248 000
    6Flago-de-Peruo.svg Peruo26 152 265
    7Flago-de-Venezuelo.svg Venezuelo26 021 000
    8Flago-de-Brazilo.svg Brazilo19 700 000
    9Flag of Chile.svg Ĉilio15 795 000
    10Flago-de-Kubo.svg Kubo11 285 000
    11Flago-de-Ekvadoro.svg Ekvadoro10 946 000
    12Flago-de-Domingo.svg Domingo8 850 000
    13Flago-de-Gvatemalo.svg Gvatemalo8 163 000
    14Flago-de-Honduro.svg Honduro7 267 000
    15Flago-de-Bolivio.svg Bolivio7 010 000
    16Flago-de-Salvadoro.svg Salvadoro6 859 000
    17Flago-de-Nikaragvo.svg Nikaragvo5 503 000
    18Flago-de-Paragvajo.svg Paragvajo4 737 000
    19Flago-de-Kostariko.svg Kostariko4 220 000
    20Flago-de-Porto-Riko.svg Porto-Riko4 017 000
    21Flago-de-Urugvajo.svg Urugvajo3 442 000
    22Flago-de-Panamo.svg Panamo3 108 000
    23Flago-de-la-Filipinoj.svg Filipinoj2 900 000
    24Flago-de-Francio.svg Francio2 100 000
    25Flago-de-Portugalio.svg Portugalio1 750 000
    26Flago-de-Haitio.svg Haitio1 650 000
    27Flago-de-Rusio.svg Rusio1 200 000
    28Flago-de-Maroko.svg Maroko960 706
    29Flag of the United Kingdom (3-5).svg Unuiĝinta Reĝlando900 000
    30Flago-de-Japanio.svg Japanio500 000
    31Flago-de-Italio.svg Italio455 000
    32Flago-de-Ekvatora-Gvineo.svg Ekvatora Gvineo447 000
    33Flago-de-Germanio.svg Germanio410 000
    34Flago-de-Okcidenta-Saharo.svg Okcidenta Saharo341 000
    35Flago-de-Kanado.svg Kanado272 000
    36Flago-de-Ĉinio.svg Ĉinio250 000
    37Flago-de-Gujano.svg Gujano198 000
    38Flago-de-Svisio.svg  Svislando172 000
    39Flago-de-Israelo.svg Israelo160 000
    40Flago-de-Aŭstralio.svg Aŭstralio150 000
    41Flago-de-Belizo.svg Belizo130 000
    42Flag of Curaçao.svg Kuracao112 450
    43Arubo Arubo105 000
    44Flago-de-Sud-Koreio.svg Sud-Koreio90 000
    45Flago-de-Andoro.svg Andoro40 000
    46Flago-de-Svedio.svg Svedio39 700
    47Flago-de-Trinidado-kaj-Tobago.svg Trinidado kaj Tobago32 200
    48Flago-de-Turkio.svg Turkio29 500
    49Flago-de-Nov-Zelando.svg Nov-Zelando26 100
    50Flago-de-Nederlando.svg Nederlando17 600
    51Flago-de-Finnlando.svg Finnlando17 200
    52Franca Gviano13 000
    53Flago-de-Rumanio.svg Rumanio7 000
    54Flag of Bonaire.svg Bonero5 700
    55Flago-de-la-Usonaj-Virgulininsuloj.svg Usonaj Virgulinsuloj3 980
    56Flago-de-Libano.svg Libano2 300
    57Flago-de-Aŭstrio.svg Aŭstrio1 970
    58Flago-de-Kuvajto.svg Kuvajto1 700

    Dialektoj

    Estas diversaj kriterioj por diferencigi la dialektojn de la hispana. Unuavice oni povas paroli pri la interferoj kiuj okazas en la areoj de la norda Hispanio kie oni parolas ankaŭ aliajn ligvojn kiaj la galega, eŭska, kataluna kaj aliaj; tio okazas ankaŭ en areoj kie jam oni ne parolas tiajn lingvojn, sed iam oni parolis ilin aŭ la influo venis al apartaj regionoj: temas ĉefe pri distingoj rilate al fonetiko kaj modulado. Duavice en Hispanio estas klaraj dialektoj en la suda Hispanio, nome la andaluza kaj la kanaria (ĉefe kun fonetikaj apartaj trajtoj), dum oni parolas pri transiraj parolmanieroj en Ekstremaduro kaj Murcio. Trialoke en Asturio kaj Aragono oni parolas reston de iamaj lingvoj leona kaj aragona respektive; kelkaj pridubas ĉu tiuj parolmanieroj estas dialektoj aŭ ankoraŭ veraj lingvoj apartaj. Kvaraloke la situacio en Ameriko estas multe pli komplika kaj plej ofte oni konsideras almenaŭ kvar zonojn:

    Hispana lingvo kaj Esperanto

    Kvankam Esperanto malofte prunteprenas vorton el la hispana, multe da vortoj en ambaŭ lingvoj estas sam-etimaj, tial ili similas :

    Hispandevenaj Esperantaj vortoj

    bojno (siavice de la Eŭska lingvo), ĉaĉaĉao, Don Juano (de Don Juan), Don Kiĥoto (de Don Quijote), gerilo (siavice de gota lingvo), mestizo, pinjato, salso, tango, tekilo, toreadoro, zambo (Amerik-hispana), zarzuelo (siavice de la Eŭska lingvo).

    Identaj vortoj (laŭ litero)

    al,de,gusto,la,lago,libro,lino,mano,mil,minuto,oro,piano,piloto,pino,polvo,sola,teatro,tubo,veneno,vino,ktp.

    Falsaj amikoj

    amor (amo),bata (robo),bulo (tromp(ig)a klaĉo),bola (pilko),falo (peniso),frakaso nur prononce (malsukceso),kara nur prononce (multekosta ina),loka nur prononce (freneza ina),pene (peniso),rabo (vosto, kaco),robo (rabo),rostro (vizaĝo),trompa (korno, rostro),trompo (turbo),vena (vejno).

    Jen pli detala listo de falsaj amikoj.

    Tre similaj vortoj

    alto (alta),amar (ami),barba (barbo),blanco (blanka),campo (kampo),cantar (kanti),claro (klara),color (koloro),comenzar (komenci),dolor (doloro),dormir (dormi),droga (drogo),estar (esti),fábrica (fabriko),flor (floro),grande (granda),ir (iri),lana (lano),león (leono),luna (luno),mar (maro),miel (mielo),pan (pano),pensar (pensi),pluma (plumo),picar (piki),

    que (ke),rana (rano),sal (salo),seco (seka),seis (ses),taza (taso), (teo),tener (teni),venir (veni),vender (vendi),verde (verda),vivir (vivi),ktp.

    La malsamoj inter esperantaj kaj hispanaj parencaĵoj plejparte sekvas lasonŝanĝon inter la latina, kies vortoj estas preferataj de Esperanto, kaj la hispana.

    La latina ne havas la sonojn [ĵ], [h], kaj [ŝ], kiuj plejparte eniris en Esperanton tra la franca (kaj la angla). Tial la malsamo inter vorto hispana kaj Esperanta, ofte spegulas la malsamon inter la hispana kaj la franca – ekzemple,

    boca [boka] (buŝo),caballo [kabaljo] (ĉevalo),playa [plaja] (plaĝo),ktp.

    Vidu ankaŭ

    Referencoj

    1. Castellano and the rest of Spanish Languages
    2. 10a Kongreso de la Asociación de Academias de la Lengua Española (Madrido, 1994)
    3. Bertin Wennergren (2011-06-02). PMEG (esperante). Alirita 2013-03-16.
    4. (angla) Stephen Burgen, US now has more Spanish speakers than Spain – only Mexico has more (Usono nun havas pli da hispanparolantoj ol Hispanio - nur Meksiko havas pli), US News, 29 June 2015.
    5. Vidal de Battini, Berta (1964): El español de la Argentina: estudio destinado a los maestros de las escuelas primarias, maparo de María Teresa Grondona. Buenos Aires: Consejo Nacional de Educación.

    Eksteraj ligiloj

    Literaturo

    • Monato, internacia magazino sendependa, numero 1993/05, paĝo 18: La hispana verkita de Bradley Kendall.


    Other Languages
    адыгабзэ: Испаныбзэ
    Afrikaans: Spaans
    Akan: Spanish
    Alemannisch: Spanische Sprache
    አማርኛ: እስፓንኛ
    Aymar aru: Kastilla aru
    azərbaycanca: İspan dili
    башҡортса: Испан теле
    žemaitėška: Ispanu kalba
    Bikol Central: Tataramon na Espanyol
    беларуская: Іспанская мова
    беларуская (тарашкевіца)‎: Гішпанская мова
    български: Испански език
    भोजपुरी: स्पेनिश भाषा
    bamanankan: Espankan
    བོད་ཡིག: སེ་པན་སྐད།
    বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: স্প্যানিশ ঠার
    brezhoneg: Spagnoleg
    bosanski: Španski jezik
    ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: ᨅᨔ ᨔᨄᨎᨚᨒ
    català: Castellà
    Chavacano de Zamboanga: Lengua Español
    Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Să̤-băng-ngà-ngṳ̄
    Cebuano: Kinatsila
    Chamoru: Españót
    qırımtatarca: İspan tili
    čeština: Španělština
    kaszëbsczi: Szpańsczi jãzëk
    словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їспанїискъ ѩꙁꙑкъ
    Чӑвашла: Испан чĕлхи
    Cymraeg: Sbaeneg
    Zazaki: İspanyolki
    dolnoserbski: Špańšćina
    ދިވެހިބަސް: އިސްޕެނިޝް
    eʋegbe: Spangbe
    emiliàn e rumagnòl: Spagnôl
    español: Idioma español
    euskara: Gaztelania
    estremeñu: Luenga castellana
    føroyskt: Spanskt mál
    français: Espagnol
    arpetan: Castilyan
    Nordfriisk: Spoonsk spriak
    Frysk: Spaansk
    Gaeilge: An Spáinnis
    Gagauz: İspan dili
    贛語: 西班牙語
    kriyòl gwiyannen: Èspangnòl
    Gàidhlig: Spàinntis
    Avañe'ẽ: Karaiñe'ẽ
    ગુજરાતી: સ્પેનિશ ભાષા
    Gaelg: Spaainish
    客家語/Hak-kâ-ngî: Sî-pân-ngà-ngî
    עברית: ספרדית
    Fiji Hindi: Spanish bhasa
    hornjoserbsce: Španišćina
    Kreyòl ayisyen: Lang panyòl
    հայերեն: Իսպաներեն
    interlingua: Lingua espaniol
    Bahasa Indonesia: Bahasa Spanyol
    Interlingue: Hispan
    ГӀалгӀай: ХIиспаной мотт
    íslenska: Spænska
    italiano: Lingua spagnola
    ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᐸᐃᓂᑎᑐᑦ
    日本語: スペイン語
    Patois: Panish
    la .lojban.: sanbau
    ქართული: ესპანური ენა
    Qaraqalpaqsha: İspan tili
    Адыгэбзэ: Эспаныбзэ
    Kongo: Kispanya
    қазақша: Испан тілі
    kalaallisut: Spanskisut
    ភាសាខ្មែរ: ភាសាអេស្ប៉ាញ
    한국어: 스페인어
    Перем Коми: Эспаннёл кыв
    къарачай-малкъар: Испан тил
    Ripoarisch: Schpanische Sproch
    kernowek: Spaynek
    Кыргызча: Испан тили
    Lëtzebuergesch: Spuenesch
    лакку: Спанс маз
    лезги: Испан чIал
    Lingua Franca Nova: Espaniol (lingua)
    Limburgs: Castiliaans
    lingála: Lispanyoli
    لۊری شومالی: زڤون اْسپانیایی
    lietuvių: Ispanų kalba
    latviešu: Spāņu valoda
    олык марий: Испан йылме
    Māori: Reo Pāniora
    Minangkabau: Bahaso Spanyol
    македонски: Шпански јазик
    монгол: Испани хэл
    кырык мары: Испани йӹлмӹ
    Bahasa Melayu: Bahasa Sepanyol
    မြန်မာဘာသာ: စပိန်ဘာသာစကား
    مازِرونی: ایسپانیولی
    Dorerin Naoero: Dorerin Pain
    Nāhuatl: Caxtillahtolli
    Napulitano: Lengua spagnuola
    Plattdüütsch: Spaansche Spraak
    Nedersaksies: Spaans
    नेपाल भाषा: स्पेनी भाषा
    Nederlands: Spaans
    norsk nynorsk: Spansk
    norsk: Spansk
    Novial: Spanum
    Nouormand: Espangnô
    Sesotho sa Leboa: Sespan
    Diné bizaad: Naakaii bizaad
    Chi-Chewa: Chispanezi
    occitan: Espanhòu
    Livvinkarjala: Ispanien kieli
    Pangasinan: Salitan Espanyol
    Kapampangan: Espanyol (amanu)
    Papiamentu: Spaño
    Picard: Éspaingnol
    Deitsch: Schpaanisch
    Norfuk / Pitkern: Spanish
    Piemontèis: Lenga spagneula
    پنجابی: ہسپانوی
    português: Língua castelhana
    Runa Simi: Kastilla simi
    rumantsch: Lingua spagnola
    română: Limba spaniolă
    armãneashti: Limba ispańolâ
    tarandíne: Lènga spagnole
    русиньскый: Шпанєльскый язык
    Kinyarwanda: Icyesipanyole
    संस्कृतम्: स्पैनिश भाषा
    саха тыла: Испаан тыла
    sicilianu: Lingua spagnola
    davvisámegiella: Spánskkagiella
    Sängö: Espanyöl
    srpskohrvatski / српскохрватски: Španski jezik
    Simple English: Spanish language
    slovenčina: Španielčina
    slovenščina: Španščina
    Gagana Samoa: Fa'asipaniolo
    chiShona: ChiSpanish
    Soomaaliga: Af-Isbaanish
    српски / srpski: Шпански језик
    Sranantongo: Spanyorotongo
    SiSwati: Sipanishi
    Sesotho: Sespain
    Seeltersk: Spoanske Sproake
    svenska: Spanska
    Kiswahili: Kihispania
    ትግርኛ: ስፓኒሽ
    Türkmençe: Ispan dili
    Setswana: Sespan
    Tok Pisin: Tok Spen
    Türkçe: İspanyolca
    Xitsonga: Xipaniya
    татарча/tatarça: Испан теле
    Twi: Spanish
    reo tahiti: Reo Paniora
    тыва дыл: Испан дыл
    удмурт: Испан кыл
    ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئىسپان تىلى
    українська: Іспанська мова
    oʻzbekcha/ўзбекча: Ispan tili
    Tshivenda: Spanish
    vepsän kel’: Ispanijan kel'
    Tiếng Việt: Tiếng Tây Ban Nha
    West-Vlams: Spoans
    Volapük: Spanyänapük
    Winaray: Kinatsila
    Wolof: Wu-ispaañ
    吴语: 西班牙语
    isiXhosa: IsiSpain
    მარგალური: ესპანური ნინა
    ייִדיש: שפאניש
    Yorùbá: Èdè Spéìn
    Vahcuengh: Vah Sihbanhyaz
    Zeêuws: Spaons
    中文: 西班牙语
    文言: 西班牙語
    Bân-lâm-gú: Se-pan-gâ-gí
    粵語: 西班牙文
    isiZulu: IsiSpeyini