Granda incendio de Londono

Detalo de pentraĵo de 1666 pri la granda incendio de Londono, fare de nekonata artisto. La verko bildigas la incendion laŭ ĝia verŝajna aspekto vespere la 4-an de septembro, el ŝipo lokita proksime al la turo Wharf. La turo de Londono videblas en la dekstra parto, dum la ponto de Londono troviĝas en la maldekstra parto. En la fono elstaras la katedralo Sankta Paŭlo, ĉirkaŭita de la plej altaj flamoj.

La granda incendio de Londono (anglalingve Great Fire of London) estis grava brulego, kiu detruis la centrajn kvartalojn de Londono en Anglio, ekde dimanĉo la 2-a de septembro ĝis merkredo la 5-a de septembro 1666. La incendio progrese etendiĝis al la tuta mezepoka kvartalo City, ene de la malnova, romia muro de Londono. Ĝi minacis sed finfine ne atingis la aristokratan kvartalon Westminster (hodiaŭan West End), la palacon Whitehall de Karlo la 2-a kaj plejmulton el la cirkaŭurbaj domaĉoj[1]. La fajro entute detruis 13 200 domojn, 87 parokajn preĝejojn, la katedralon Sankta Paŭlo, kaj multajn oficejojn de la City. La historiistoj taksis, ke la incendio detruis la hejmojn de 70 000 el la 80 000 loĝantoj de la City[2]. La nombro da mortintoj rilate al la incendio restas nekonata sed estis longtempe konsiderita kiel malgranda, ĉar nur malmultaj mortoj estis registritaj kaj agnoskitaj. Tiu hipotezo estis tamen freŝdate kontestita: en tiu periodo oni fakte neniam registris la mortojn de la malriĉuloj aŭ mezklasuloj. Plie, la varmego de la fajro eble bruligis la viktimojn tiel multe, ke ili ne plu estis rekoneblaj.

La incendio ekis en la panvendejo de Thomas Farriner (aŭ Farynor) ĉe la strato Pudding Lane, iomete post noktomezo la 2-an de septembro, kaj ĝi rapide disvolviĝis. La uzo de la londonaj fajrobrigadoj kaj de la tiamaj teknikoj por kontraŭi fajron (ekzemple la kreado de fajrobariloj per la detruo de konstruaĵoj) estis grave prokrastitaj pro la longa hezitemo de la Lordo Urbestro de Londono, Sir Thomas Bloodworth. Kiam grandskalaj detruoj estis finfine ordonitaj dimanĉvespere, la eta fajro de la panvendejo estis jam aliformiĝinta en vastan, memsubtenantan incendion, kontraŭ kiu senutilis tiaj rimedoj. La fajro progresis norden dum la sekva tago, ĝis la historia koro de la City. Tumultoj plie aperis en la stratoj pro onidiroj rilate al suspektindaj, fajrokreintaj alilandanoj. La kolero kaj la angoro de la senhejmuloj koncentriĝis sur la francoj kaj la nederlandanoj, kiuj batalis kontraŭ Anglio en la tiama dua angla-nederlanda milito. Kelkaj enmigruloj el tiuj du landoj fariĝis la viktimoj de linĉadoj aŭ aliaj stratagresoj. Je mardo, la incendio jam kovris la plej grandan parton de la City, detruis la katedralon Sankta Paŭlo, transpasis la riveron Fleet kaj minacis la kortegon de Karlo la 2-a en Whitehall. Oni tiam kunordigis la strebojn de la fajrobrigadoj, kaj la fina venko kontraŭ la incendio ŝajne rezultis el du kialoj: la fortaj orientaj ventoj progrese haltis, kaj la soldataro de la turo de Londono uzis pulvon por krei efikajn fajrobarilojn, tiel haltigante la kurson de la fajro orienten.

La katastrofo kaŭzis kolosajn sociajn kaj ekonomiajn problemojn en la angla ĉefurbo. Karlo la 2-a forte apogis la kompletan evakuon de Londono al alia loko, ĉar li timis eblan ribelon en la urbo fare de la senhavaj rifuĝintoj. Malgraŭ pluraj sufiĉe drastaj proponoj, Londono estis finfine rekonstruita proksimume laŭ la sama stratplano, kiu ekzistis antaŭ la fajro[3].

Londono dum la 1660-aj jaroj

Centra Londono en 1666. La brulita areo montriĝas rozkolore.

En la 1660-aj jaroj, Londono estis senkontesteble la plej granda urbo de Britio: ĝi entenis laŭ variaj taksoj proksimume 500 000 loĝantojn, tio estas pli ol la kombinita loĝantaro de la kvindek sekvintaj urboj[4]. Komparante Londonon kun la baroka pompo de Parizo, John Evelyn rigardis la anglan ĉefurbon kiel "lignan, nordan kaj ne-artefaritan koncentron de Domoj", kaj esprimis sian timon pri la potenciala danĝero de incendio en tia densa, ligna urbo[5]. Per "ne-artefarita", Evelyn ĉefe aludis al la neplanita, diverskonsista urbanizo de Londono, kiu rezultis el ĝia eksterregula kresko. Romia kolonio dum kvar jarcentoj, Londono poste fariĝis pli kaj pli plenplena ene de sia defendmuro. Preter la muro aperis malpuregaj, aĉaj ladurboj kiel Shoreditch, Holborn kaj Southwark. La ĉefurbo plivastiĝis tiel multe, ke ĝi aneksis la sendependan urbon Westminster[6].

Fine de la 17-a jarcento, la City mem (la areo limigita de la muro kaj de la rivero Tamizo) konsistigis do fakte nur unu parton de Londono: ĝi kovris 700 akreojn (2,8 km²)[7] kaj entenis proksimume 80 000 loĝantojn, tio estas apenaŭ unu sesono de la londonanoj. La City estis ĉirkaŭita de rondo da ĉirkaŭurboj, kie vivis plejmulto el la londonanoj. Samkiel hodiaŭ, la City estis antaŭ ĉio la komerca koro de la ĉefurbo: ĝi disponis la plej grandan merkaton kaj la plej gravan havenon de Anglio, kaj tie konsekvence loĝis la negocistoj aŭ la manufakturistoj. La aristokratoj, tute male, ignoris tiun centran kvartalon: ili plivole loĝis en la kamparoj preter la ladurboj aŭ pliokcidente en la riĉa kvartalo Westminster (hodiaŭa West End), kie troviĝis la kortego de Karlo la 2-a en Whitehall. Riĉuloj preferis loĝi en konvena distanco de la trafikŝtopita, poluita, malsalubra City, precipe post katastrofa epidemio de pesto en 1665.

La rilato inter la City kaj la angla krono estis tiam tre streĉa. Dum la angla enlanda milito (1642-1651), la City de Londono asertis sin kiel fortan bastionon de respublikismo. Eĉ post la milito, la riĉa kaj ekonomie dinamika kvartalo restis minaco por Karlo la 2-a, kiel ekzemple pruvis pluraj respublikaj ribeloj en Londono komence de la 1660-aj jaroj. La tiamaj magistratoj de la City apartenis al la generacio, kiu batalis dum la enlanda milito kaj bone memoris, ke la multmortan konflikton kaŭzis la pretendo de Karlo la 1-a je absoluta monarkio[8]. Ili do volis nepre eviti saman dispozicion ĉe lia filo, kaj kiam la granda incendio ekminacis la City, ili rifuzis helpo-proponojn de Karlo la 2-a koncerne soldatojn aŭ aliajn rimedojn. Eĉ dum krizo tiel grava, gastigi la malpopularajn reĝajn militistojn en la City estis politike neakceptebla. Kiam Karlo finfine reprenis komandon el la malefika Lordo Urbestro, la fajro jam estis nekontrolebla.


Panoramo de la City de Londono en 1616 fare de Claes Visscher. Atentu la altajn konstruaĵojn sur la ponto de Londono: ili konsistigis famaĉajn kaptilojn en kazo de fajro, kvankam multaj estis jam detruitaj de pli frua incendio en 1632.
Panorama of London by Claes Van Visscher, 1616 no angels.jpg
Panoramo de la City de Londono en 1616 fare de Claes Visscher. Atentu la altajn konstruaĵojn sur la ponto de Londono: ili konsistigis famaĉajn kaptilojn en kazo de fajro, kvankam multaj estis jam detruitaj de pli frua incendio en 1632.

Riskoj de fajro en la City

La stratplano de la City fundamente datiĝis de Mezepoko: ĝi konsistigis vastan, labirintan reton da mallarĝaj aleoj, tra kiuj la vento facile blovis. La kvartalo jam spertis plurajn, gravajn fajrojn antaŭ 1666, ekzemple tiu de 1632. La uzo de ligno por la domoj aŭ de kulmo por la tegmentoj estis malpermesitaj jam de pluraj jarcentoj, sed oni daŭre utiligis tiujn nemultekostajn materialojn[9]. La nura ŝtonkonstruita kvartalo estis fakte la riĉa centro de la City, kie la loĝejoj de la negocistoj kaj de la merkatistoj stariĝis sur spacohavaj lokoj. Ili estis ĉirkaŭitaj de interna ringo da malriĉaj, troloĝitaj paroĥoj, kie ĉiu disponebla centimetro estis dediĉita al kreskanta loĝantaro. Tiuj paroĥoj entenis metiejojn, kiuj plejofte pliigis la riskon de fajro (metalgisejoj, forĝejoj, vitristoj...) kaj estis teorie malpermesitaj ene de la City, sed fakte toleritaj. Troloĝitaj homaj loĝejoj miksiĝis kun tiuj fontoj de varmo, fajreroj aŭ polucio, kaj estis konstruitaj laŭ arkitekturo favora al la disvolviĝo de fajroj. La "ĵet-etaĝoj" (antaŭenirantaj superaj etaĝoj) estis tipaj de la ses- aŭ sep-etaĝaj domegoj de tiama Londono. Tiuj konstruaĵoj havis etan surfacamplekson je la teretaĝo, sed maksimumis sian atribuitan surfacon super la strato, danke al la kreskanta amplekso de siaj superaj etaĝoj. La plej altaj ĵet-etaĝoj ĉe la du flankoj de strato kelkfoje preskaŭ tuŝis unu la alian: la londonanoj ja konsciis pri la risko de tia arkitekturo ĉar, skribis samtempulo, "tio faciligas incendion tiom multe, kiom tio malhelpas la rimedon"[10]. Sed "la avideco de la civitanoj kaj la kunkulpeco [t.e. la korupto] de la Magistratoj" ambaŭ favoris la ĵet-etaĝojn. En 1661, Karlo la 2-a diskonigis proklamon, kiu malpermesis tiajn fenestrojn aŭ etaĝojn, sed la loka municipo plejparte ignoris ĝin. Nova, pli abrupta mesaĝo de Karlo en 1665 atentigis pri la risko de fajro pro la mallarĝeco de la stratoj: li rajtigis kaj la enkarcerigon de obstinemaj konstruistoj kaj la detruon de danĝeraj konstruaĵoj. Sed ankaŭ tio havis malgrandan influon.

La riverbordo estis kerna areo dum la disvolviĝo de la granda incendio. La Tamizo ja provizis akvon por la fajrobrigadoj kaj cetere ebligis fuĝon per boato: sed pro la ĉeesto de facile bruleblaj materialoj, la malriĉaj distriktoj de la riverbordo konsistigis la plej gravan riskon en la tuta ĉefurbo. Laŭlonge de la varfoj, la falemaj lignaj loĝejoj kaj la gudropaperaj domaĉoj de la malriĉuloj amasiĝis inter "la malnovaj paperdomoj kaj bruleblaj stakoj de Gudro, Peĉo, Kanabo, Rezino kaj Lino"[11]. Londono estis plie plena je "nigra pulvoro" (pulvo), precipe ĉe la riverbordo. Plejmulto el ĝi restis en la privataj domoj de civitanoj depost la enlanda milito, ĉar la eksaj membroj de la New Model Army de Oliver Cromwell ankoraŭ konservis siajn musketojn kaj la pulvon por armi ilin. Kvin- aŭ sescent tunoj da pulvo cetere troviĝis en la turo de Londono, norde de la ponto de Londono. La ŝipbutikoj ĉe la varfoj ankaŭ posedis grandajn stokojn en lignaj bareloj.

La ponto de Londono mem, kiu estis la nura konekto inter la City kaj la suda bordo de la Tamizo, estis kovrita de domoj kaj jam fariĝis morta kaptilo dum la incendio de 1632. Tiuj konstruaĵoj brulis ekde la mateniĝo de dimanĉo, kaj Samuel Pepys, observante la incendion el la turo de Londono, esprimis sian maltrankvilegon koncerne siajn amikojn sur la ponto[12]. Oni eĉ timis, ke la flamoj finfine trapasus la ponton kaj minacus la distrikton Southwark sur la suda bordo, sed tiu danĝero estis evitita danke al vakua spaco inter la domoj sur la ponto, kiu ludis la rolon de fajrobarilo[13].

La 5-metrojn alta romia muro, kiu ĉirkaŭis la urbon, verŝajne malhelpis la fuĝon de la senhejmuloj el la infero. Kiam ekbrulis la riverbordo kaj malebliĝis evakuoj per boato, la nuraj elirejoj restis la ok portaloj de la muro. Dum la du unuaj tagoj, malmultaj loĝantoj fakte projektis eliri el la City: ili plivole movis la havaĵojn, kiujn ili kapablis porti, al la plej proksima "sekura domo" (plejofte la paroĥa preĝejo aŭ la katedralo Sankta Paŭlo), sed nur por movi denove kelkajn horojn poste. Kelkaj londonanoj transloĝigis siajn havaĵojn "kvar- aŭ kvinfoje" dum unu tago[14]. Fuĝoj preter la muro nur komencis fine de lundo: aperis panik-scenoj ĉe la mallarĝaj portaloj, kiam la malesperintaj rifuĝintoj provis eliri kun siaj aĵoj, ĉaretoj, ĉevaloj kaj vagonoj.

La plej grava malhelpaĵo por la fajrobrigadoj devenis de la mallarĝeco de la stratoj. Eĉ en ĉiutagaj kondiĉoj, la mikso de ĉaretoj, vagonoj kaj piedirantoj en la etaj aleoj kaŭzis oftajn trafikŝtopadojn. Dum la incendio, la vojoj estis plie blokitaj de la rifuĝintoj, kiuj instalis bivakojn en la stratoj kun siaj savitaj havaĵoj aŭ senĉese fuĝis el la fajro, dum la fajro- aŭ detruobrigadoj provis senrezulte alproksimigi ĝin.

Kontraŭfajraj teknikoj de la 17-a jarcento

Fajrohokoj uzitaj por kontraŭi fajron en Tiverton (Devon), 1612.

Fajroj estis kompreneble kutimaj en tia troloĝita, ligna urbo kun multaj fajrujoj, kandeloj, fornoj aŭ stokoj da pulvo. Ekzistis tiam ne responsa policofajrobrigado, sed la loka milico de Londono, nomita Trained BandsTrain-band, estis disponebla almenaŭ en kazo de ĝeneralaj krizoj. Nokta gardotempo kontraŭ fajroj estis cetere plenumita de la gardistaro de Londono (the watch), kiu konsistis el mil gardistoj patrolante en la stratoj[15]. Ekzistis kutimoj aŭ proceduroj inter la variaj sociaj komunumoj en kazo de fajro, kaj ili montriĝis plejofte efikaj. La plej bonvolajn civitanojn oni avertis pri danĝera domfajro per malsonoraj ŝokoj sur la sonoriloj de la preĝejo: ili sekve rapide kunveniĝis por uzi la disponeblajn teknikojn kontraŭ la fajro, precipe detruadon kaj akvon. Konforme al leĝo, la turo de ĉiu paroĥa preĝejo devis enteni la necesajn ilojn por tio: longaj ŝtupetaroj, ledaj siteloj, hakiloj, sed ankaŭ "fajrohokoj" (firehooks) por faligi la konstruaĵojn (vidu la bildon maldekstre). Kelkfoje, la plej altaj domegoj estis eĉ detruitaj per kontrolitaj pulvo-eksplodoj. Tiu sufiĉe drasta metodo por krei fajrobarilojn estis pli kaj pli uzita fine de la granda incendio, kaj al ĝi atribuas la historiistoj la finan venkon kontraŭ la flamoj[16].

La detruado de la domoj, kiuj situas sur la estonta akso de la fajro, estas ofte efika rimedo por haltigi la incendion. Sed tiufoje, la unuaj detruoj estis kritike prokrastitaj pro la hezitemo kaj la nesufiĉa aŭtoritato de la Lordo Urbestro, kiu ne donis la necesajn ordonojn[17]. Kiam finfine ordonis la reĝo mem "ŝpari neniun domon", la fajro estis jam vorinta multnombrajn konstruaĵojn, kaj la detruistoj ne plu povis cirkuli tra la ŝtopitaj stratoj.

17-a jarcenta reklamo por sufiĉe malgranda kaj manovrebla fajro-maŝino kun radoj: "Tiuj Aparatoj, (kiuj estas la plej bonaj) por estingi grandan Fajron; estas faritaj de John Keeling en Black Fryers (post sperto de multaj jaroj)."

La uzo de akvo por estingi la fajron estis same malhelpita. Principe, akvo estis disponebla per sistemo de ulmtuboj, kiuj akvumis 30 000 domojn danke al alta akvoturo en la strato Cornhill, kiu pleniĝis dum la alfluo de la Tamizo. Ekzistis ankaŭ akvujo en Islington por stoki la akvon, kiu devenis de Hertfordshire[18]. Plejofte eblis malfermi tubon proksime al brulanta konstruaĵo por kontraŭi la fajron aŭ plenigi sitelojn. La strato Pudding Lane estis plie proksima al la rivero mem. En kazo de tia incendio, ĉiujn stratojn el la rivero ĝis la bakejo kaj la apudaj domoj oni devus teorie provizi per du linioj da fajrosoldatoj, kiuj transdonus la plenajn sitelojn direkte al la fajro kaj resendus la malplenajn sitelojn al la rivero. Sed tio ne okazis, aŭ almenaŭ ne plu okazis, kiam Samuel Pepys observis la fajron el la Tamizo, meze de la dimanĉa mateno. Pepys priskribas en sia taglibro, kiel neniu provis estingi la fajron, sed plivole kaj timege fuĝis el ĝi, hastante "por forpreni siajn havaĵojn, kaj lasi ĉion al la fajro". La flamoj do atingis la riverbordon sen granda rezisto de la malorganizita komunumo, kaj baldaŭ ruinigis la bruleblajn domojn laŭlonge de la varfoj. La rezultinta katastrofo ne nur interompis la vojon de la fajrosoldatoj al akvo, sed ankaŭ ekbruligis la akvoradojn sub la ponto de Londono, kiuj normale pumpis akvon al la akvoturo de Cornhill: konsekvence, kaj la rekta aliro al akvo kaj la provizado per tuboj subite malebliĝis.

Londono posedis tre avangardajn teknikojn kontraŭ fajroj, precipe danke al fajro-maŝinoj, jam uzitaj okaze de antaŭaj incendioj. Sed male de la utilaj fajrohokoj, tiuj grandaj pompiloj nur malofte montriĝis sufiĉe flekseblaj aŭ praktikaj por havi veran influon. Nur kelkaj el ili disponis radojn, dum aliaj stariĝis sur senradaj tabuloj[19]. Oni kutime alportis ilin el malproksima loko, kaj ili ofte alvenis tro malfrue. Plie, ĉar ili disponis buŝojn sed ne blovtubojn, ili suferis de malgranda trafpovo. Okaze de la granda incendio, nekonata nombro da fajro-maŝinoj estis transportitaj tra la stratoj, aŭ eĉ tra la tuta City. Ili normale elprenis akvon el la ĉirkaŭaj tuboj: tio ne plu eblis, sed oni povis ankoraŭ atingi partojn de la riverbordo. Kiam oni malespere provis manovri la maŝinojn ĝis la rivero por plenigi iliajn akvujojn, pluraj el ili falis en la Tamizon. Kaj la varmeco de la flamoj tiam fariĝis tiel granda, ke la ceteraj maŝinoj ne plu povis alproksimigi la incendion en konvena distanco: ili eĉ ne plu povis aliri al Pudding Lane.

Other Languages
беларуская (тарашкевіца)‎: Пажар у Лёндане 1666 году
Bahasa Indonesia: Kebakaran Besar London
한국어: 런던 대화재
Bahasa Melayu: Kebakaran Besar London
srpskohrvatski / српскохрватски: Veliki požar u Londonu
Simple English: Great Fire of London
中文: 倫敦大火
粵語: 倫敦大火