Bestoj

Vikipedio:Kiel legi la taksonomionKiel legi la taksonomion
Besto
Troveblo de fosilioj: Ediakarana periodo - ĉi-epoke
Animal diversity.png
Biologia klasado
Domajno:Eŭkariotoj Eukaryota
Subdomajno:Unikonta
Superregno:Opisthokonta
Regno:Bestoj Animalia
Linnaeus, 1758
Subdivizio:Subregno Parazooj Parazoa''

Subregno Eumetazoa

Aliaj Vikimediaj projektoj
v  d  
Information icon.svg

Bestoj (science: Animalia) estas organismoj kiuj konsistas el pli ol unu ĉelo (plurĉelulo), kies ĉeloj estas eŭkariotaj (kun vera nukleo), kaj kiuj malsame ol plantoj ne posedas celulozajn ĉelmurojn nek la eblon fari fotosintezon (ne havas kloroplastojn). Anstataŭ eltiri sian energion el fotosintezo, bestoj nutras sin el aliaj bestaj aŭ plantaj organismoj (tio estas, ili estas Heterotrofoj) kaj el oksigeno por la spirado. La plej multaj bestoj estas movkapablaj kaj havas sentajn organojn. Alia ĉefa trajto estas ke ili reproduktiĝas per seksa reproduktado. Tiuj trajtoj estas ĝenerale, sed estas ankaŭ kelkaj malmultaj esceptoj.

Le bestojn karakterizas disvolviĝo per embrio, kiu ĉe la plej multaj bestoj trapasas fazon de blastulo, kaj kiu determinas fiksan korpan planon (kvankam multaj specioj povas suferi poste metamorfozojn). La bestoj formas naturan grupon tre ligitan kun la fungoj. Bestoj estas unu el kvar regnoj de la domajno Eŭkariotoj, kaj al ĝi apartenas ankaŭ la homoj. La scienco pri bestoj nomiĝas bestosciencozoologio.

Oni priskribis ĉirkaŭ 1.5 milionojn da vivantaj animalaj specioj — el kiuj ĉirkaŭ 1 miliono estas insektoj — sed oni ĉirkaŭkalkulis ankaŭ ke estas ĉirkaŭ 7 milionoj da animaloj totale. Animaloj gamas laŭ grando el 8.5 miliononoj da metro al 33.6 metroj kaj havas plej ofte kompleksan interagadon unu kun alia kaj ties medioj, formante interplektitajn manĝoretojn.

Plej vivantaj (ne formortintaj) animalaj specioj estas klasitaj en Duflankuloj, nome klado kies membroj havas duflankan simetrian korpoplanon. La Duflankuloj aŭ Bilateria inkludas la Prabuŝulojn — en kiuj troviĝas multaj grupoj de senvertebruloj, kiaj nematodoj, artropodoj, kaj moluskoj — kaj la Novbuŝuloj, al kiuj apartenas ekinodermoj kaj ĥorduloj (inter kiuj estas la vertebruloj). Vivoformoj konsideritaj kiel pra-animaloj estis jam en la Ediakara-faŭno de la fino de Antaŭkambrio. Plej modernaj animalaj filumoj iĝis klare establitaj en la fosilia registro kiel maraj specioj dum la Kambria eksplodo antaŭ ĉirkaŭ 542 milionoj da jaroj.

Aristotelo dividis bestojn en tiuj kiuj havas sangon kaj tiuj kiuj ne havas sangon. Carl Linnaeus kreis la unuan hierarkian biologian klasigon por animaloj en 1758 per sia Systema Naturae, kiun Jean-Baptiste Lamarck etendis al 14 filumoj ĉirkaŭ 1809. Fine de la 1800-aj jaroj, Ernst Haeckel dividis la animalan regnon en la multĉelaj Metazooj (nune sinonima kun Animalia) kaj la Protozooj, unu-ĉelaj organismoj ne plu konsideritaj animaloj. En moderna epoko, la biologia klasigo de animaloj fidas en antaŭenirintaj teknikoj, kiaj la molekula filogenetiko, kiu estas efika por demonstri la evolucian rilataron inter animalaj taksonoj.

Laŭ Jean-Baptiste Lamarck, bestoj "estas vivantaj organizitaj korpoj, provizitaj per partoj ĉiam iriteblaj, preskaŭ ĉiuj digestas la nutraĵojn, per kiuj ili sin nutras, kaj moviĝas, unuj per la sekvo de volo ĉu libera, ĉu dependa, la aliaj per tiuj de ilia ekscitita." Tiel ili diferenciĝas de la plantoj. Ekzemploj de bestoj estas hundo, hamstro, abelo, baleno, salmo, mevo ktp. Laŭ diversaj difinoj de "besto" kaj "animalo" povas homo esti aŭ ne esti konsiderata besto, vidu lingvan noton.

Homoj laŭlonge de la historio uzadis multajn aliajn bestajn speciojn por manĝo, ekzemple kaj ĉefe por akiri viandon, lakton, kaj ovojn; por materialoj, kiaj ledo kaj lano; kiel maskotoj; kaj kiel laborfortaj animaloj por atingi energion kaj transportojn. Hundoj estis uzataj por ĉasado, dum multaj surteraj kaj akvaj animaloj estas ĉasataj por sporto, distrado aŭ por akiri manĝon aŭ aliajn materialojn. Animaloj aperis en arto el la plej fruaj tempoj kaj same aperis en mitologio kaj religio.

Other Languages
Acèh: Binatang
Afrikaans: Dier
Alemannisch: Tiere
አማርኛ: እንስሳ
aragonés: Animalia
Ænglisc: Dēor
العربية: حيوان
ܐܪܡܝܐ: ܚܝܘܬܐ
مصرى: حيوان
অসমীয়া: প্ৰাণী
asturianu: Animal
Atikamekw: Awesis
Aymar aru: Uywa
azərbaycanca: Heyvanlar
تۆرکجه: حئیوان
башҡортса: Хайуандар
Boarisch: Viecha
žemaitėška: Gīvē
Bikol Central: Hayop
беларуская: Жывёлы
беларуская (тарашкевіца)‎: Жывёлы
български: Животни
भोजपुरी: जानवर
Bislama: Animol
bamanankan: Bagan
বাংলা: প্রাণী
brezhoneg: Loen
bosanski: Životinje
буряад: Амитан
català: Animals
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Dông-ŭk
Cebuano: Mananap
ᏣᎳᎩ: ᎦᏂᏝᎢ
Tsetsêhestâhese: Hova
کوردی: گیانلەبەر
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᐱᓯᐢᑭᐤ
čeština: Živočichové
Чӑвашла: Чĕр чун
Cymraeg: Anifail
dansk: Dyr
Deutsch: Tier
Zazaki: Heywan
डोटेली: प्राणी
Ελληνικά: Ζώο
English: Animal
español: Animalia
eesti: Loomad
euskara: Animalia
estremeñu: Animalia
فارسی: جانوران
Võro: Eläjäq
Na Vosa Vakaviti: Manumanu
føroyskt: Dýr
français: Animal
arpetan: Animâl
Nordfriisk: Diarten
Frysk: Dieren
Gaeilge: Ainmhí
贛語: 動物
Gàidhlig: Beathach
galego: Animais
Avañe'ẽ: Mymba
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌳𐌹𐌿𐍃
ગુજરાતી: પ્રાણી
Gaelg: Baagh
Hausa: Dabba
客家語/Hak-kâ-ngî: Thung-vu̍t
עברית: בעלי חיים
हिन्दी: प्राणी
Fiji Hindi: Jaanwar
hrvatski: Životinje
Kreyòl ayisyen: Zannimo
magyar: Állatok
հայերեն: Կենդանիներ
interlingua: Animal
Bahasa Indonesia: Hewan
Interlingue: Animal
Iñupiak: Niġrun
Ilokano: Ayup
ГӀалгӀай: Дийнаташ
Ido: Animalo
íslenska: Dýr
italiano: Animalia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓂᕐᔪᑦ
日本語: 動物
Patois: Animal
la .lojban.: danlu
Basa Jawa: Sato kéwan
ქართული: ცხოველები
Qaraqalpaqsha: Haywanlar
Taqbaylit: Aɣersiw
Kongo: Kibulu
қазақша: Жануарлар
ភាសាខ្មែរ: សត្វ
ಕನ್ನಡ: ಪ್ರಾಣಿ
한국어: 동물
Перем Коми: Пода
कॉशुर / کٲشُر: جانور
Ripoarisch: Dier
kurdî: Heywan
kernowek: Enyval
Кыргызча: Жаныбар
Latina: Animalia
Lëtzebuergesch: Déiereräich
лакку: ХӀайван
лезги: Гьайванар
Lingua Franca Nova: Animal
Limburgs: Bieste
Ligure: Animalia
lumbaart: Bestia
lingála: Nyama
ລາວ: ສັດ
lietuvių: Gyvūnai
latgaļu: Dzeivinīki
latviešu: Dzīvnieki
मैथिली: पशु
Basa Banyumasan: Kewan
Malagasy: Biby
олык марий: Янлык
Baso Minangkabau: Binatang
македонски: Животно
മലയാളം: ജന്തു
монгол: Амьтан
मराठी: प्राणी
Bahasa Melayu: Haiwan
Malti: Annimal
Mirandés: Animal
မြန်မာဘာသာ: တိရစ္ဆာန်
эрзянь: Ракшат
مازِرونی: حیوون
Nāhuatl: Yolcatl
Napulitano: Animale
Plattdüütsch: Deerter
Nedersaksies: Dieren
नेपाली: जनावर
नेपाल भाषा: पशु
Nederlands: Dierenrijk
norsk nynorsk: Dyr
norsk: Dyr
Novial: Animalia
Nouormand: Animâ
Diné bizaad: Naaldeehii
occitan: Animalia
Oromoo: Binensotta
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੰਤੂ
Kapampangan: Animal
Deitsch: Gedier
पालि: Ariyasaccāni
polski: Zwierzęta
Piemontèis: Animalia
پنجابی: جانور
پښتو: ژوي
português: Animalia
Runa Simi: Uywa
rumantsch: Animals
Romani: Vasho
română: Regnul Animalia
armãneashti: Animalu
tarandíne: Regnum Animalia
русский: Животные
русиньскый: Быдла
Kinyarwanda: Inyamaswa
संस्कृतम्: जन्तवः
саха тыла: Харамай
sicilianu: Armali
Scots: Ainimal
srpskohrvatski / српскохрватски: Životinje
සිංහල: සත්තු
Simple English: Animal
slovenčina: Živočíchy
slovenščina: Živali
chiShona: Mhuka
Soomaaliga: Xayawaan
shqip: Kafsha
српски / srpski: Животиње
Sranantongo: Meti
Seeltersk: Dierte
Basa Sunda: Sato
svenska: Djur
Kiswahili: Mnyama
தமிழ்: விலங்கு
తెలుగు: జంతువు
тоҷикӣ: Ҳайвон
ไทย: สัตว์
ትግርኛ: እንስሳ
Türkmençe: Haýwanlar
Tagalog: Hayop
lea faka-Tonga: Monumanu
Tok Pisin: Abus
Türkçe: Hayvanlar
Xitsonga: Swiharhi
татарча/tatarça: Хайваннар
chiTumbuka: Vinyama
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ھايۋانات
українська: Тварини
اردو: جانور
oʻzbekcha/ўзбекча: Hayvonlar
Tshivenda: Phukha
Tiếng Việt: Động vật
West-Vlams: Bêesten (ryk)
Volapük: Nim
walon: Biesse
Winaray: Hayop
Wolof: Rab
吴语: 動物
isiXhosa: Isilwanyana
მარგალური: ჩხოლარეფი
ייִדיש: בעלי חיים
Yorùbá: Ẹranko
Vahcuengh: Doenghduz
Zeêuws: Beêsten
中文: 动物
文言: 動物
Bân-lâm-gú: Tōng-bu̍t
粵語: 動物
isiZulu: Izilwane