Alberto

Pri "Alberto" kiel persona nomo, vidu la artikolon: Alberto (nomo)
Alberto
Alternativa nomoAlberta
Plena nomoAlberto
 Flago de Alberto  Blazono de Alberto 
Devizo: Fortis et liber (latina =: Forta kaj libera)
Mapo de Kanado kun Alberto ruĝa
Oficialaj lingvojla angla
FloroSovaĝa rozo                        Wilde Rose.JPG
ArboMarborda pino
BirdoVirginia gufo
ĈefurboEdmontono
Plej granda urboKalgario
Leŭtenanta GuberniestroNorman Kwong
ĈefministroRachel Notley (NDP)
Reprezentiĝo en la Parlamento
 - Deputitoj
 - Senatanoj

34
6
Areo
Tuto
 - Tero
 - Akvo  (% de tuto) 
6-a rango
661.848 km²
642.317 km²
19.531 km² (2,95{%)
Loĝantaro
 - Tuto (2007)
 - Loĝdenso
4-a rango
3,473,984 (takso)[1]
5,38 po km²
MEP (2006)
 - Tuto
 - Popersone

C$235,593 miliardoj (3-a)
C$69.789 (2-a)
Aliĝo al Konfederacio1-a de septembro 1905 (apartigita de la NOT) (8-a)
TempozonoUTC -7
Mallongigoj
 - Poŝta
 - ISO 3166-2
 - Poŝtkoda(j) prefikso(j)

AB
CA-AB
T
Retejowww.gov.ab.ca
Ĉiu rangigo inkluzivas la teritoriojn
v  d  
Information icon.svg

Alberto (la angla: Alberta) estas la plej okcidenta de la tri preriaj provincoj de Kanado. Ĝi iĝis provinco la 1-an de septembro 1905.

Alberto situas en Okcidenta Kanado: okcidente de ĝi estas Brita Kolumbio, oriente de ĝi estas Saskaĉevano, norde de ĝi la Nordokcidentaj Teritorioj kaj sude de ĝi la usona ŝtato Montano. Alberto estas unu el la du kanadaj provincoj kiuj havas landlimon kun nur unu usona ŝtato - la alia estas Nov-Brunsviko. Ĝi ankaŭ estas unu el la du kanadaj provincoj sen marbordo - la alia estas Saskaĉevano.

La ĉefurbo de Alberto estas Edmontono, kiu situas tuj sude de la centro de la provinco. Kalgario estas granda distribua kaj transporta centro; krome ĝi estas unu el la plej gravaj komercaj centroj de Kanado. Edmontono estas la ĉefa provizejo kaj serva centro por la gudrosablejoj de Kanado kaj aliaj industrioj kiuj baziĝas je la minado kaj rafinado de la naturrimedoj de norda Kanado. La la plej novaj taksoj en ambaŭ el ĉi tiuj du metropoloj nun loĝas pli ol miliono da loĝantoj (Kalgario havas iom da loĝantoj ol Edmontono.)[2] Inter aliaj gravaj sed malpli grandaj komunumoj de Alberto estas Red Deer, Lethbridge, Medicine Hat, Fort McMurray, Grande Prairie, Camrose, Lloydminster, Wetaskiwin, Banff, kaj Jasper. Vidu ankaŭ: Listo de komunumoj de Alberto.

Depost la 14-a de decembro 2006 la ĉefministro de Alberto estas Hon. Ed Stelmach (Progresisma Konservativa).

Alberto nomiĝas laŭ la princino Louise Caroline Alberta, filino de la brita reĝino Victoria. Princino Louise estis edzino de la Markizo de Lorne, Guberniestro ĝenerala de Kanado de 1878 ĝis 1883. Lake Louise, la vilaĝo Caroline, kaj Monto Alberto ankaŭ ricevis siajn nomojn honore al Princino Louise.

Geografio

Loupe.svg Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Geografio de Alberto.

Alberto estas en okcidenta Kanado kaj kovras terenon kun areo de 661.190 km².[3] Sude ĝi dividas landlimon kun la usona ŝtato Montano ĉe la 49-a paralelo de latitudo. Oriente ĝi dividas limon kun Saskaĉevano ĉe la longituda paralelo 110° U. Norde ĝi dividas limon kun la Nordokcidentaj Teritorioj ĉe la 60-a paralelo de latitudo. Okcidente la limo kiun ĝi dividas kun Brita Kolumbio sekvas la kontinenta kontinentan akvodislimon norden de la usona landlimo ĝis la longituda paralelo 120° U, de kie ĝi sekvas ĉi tiun paralelon ĝis la latituda paralelo 60°N.

Escepte de la sudorienta parto, la provinco havas multe da akvo. En Alberto dekoj da riveroj kaj lagoj uziĝas por naĝado, akvoskiado, fiŝkaptado kaj multaj aliaj akvosportoj. Estas en Alberto tri grandegaj lagoj kaj multaj pli malgrandaj lagoj kun areo de malpli ol 260 km². Parto de Atabaska Lago (7898 km²) estas en Saskaĉevano. Lago Claire (1436 km²) kuŝas tuj okcidente de Atabaska Lago en Nacia Parko de la Arbara Bizono. Malgranda Slavia Lago (1168 km²) situas nordokcidente de Edmontono.

Morena Lago en Nacia Parko Banff

Pro tio ke Alberto etendiĝas 1200 km-ojn de nordo al sudo kaj ĉ. 600 km-ojn de oriento al okcidento, la klimato kompreneble multe varias. La klimaton ankaŭ influas tio ke la provinco estas altebenaĵo: la alteco varias de ĉ. 1000 metroj en la sudo (la urbocentro de Kalgario havas altecon de 1050 m kaj Red Deer havas ĉ. 850 m) ĝis 650 metroj en la nordo. Tio ke estas monta muro en la okcidento de la provinco kaj ebenaj prerioj en la oriento ankaŭ influas la klimaton.

Nordan Alberton plejparte kovras tajgo, kaj ĝi havas malpli multajn frost-liberajn tagojn ol suda Alberto, kiu havas duon-dezertan klimaton. La sudorienta angulo de Alberto havas pli altan someran varmecon kaj malpli multan pluvon ol la resto de la provinco. Okcidentan Alberton protektas la montaro, kaj ĝi vintre havas la mildajn temperaturojn kiujn alportas la ĉinukaj ventoj. La sudorienta Alberto aliflanke estas seka ebenaĵo kun iom da montetoj, kie la temperaturoj estas plej ekstremaj, variante de -35 °C vintre ĝis +38 °C somere. En la centro de Alberto kaj partoj de la nordokcidento, en la valo de la Pacrivero estas tremola parktereno, naturmedio mezgrada inter la prerio de la sudo kaj la tajgo de la nordo. Post suda Ontario, Centra Alberto estas la kanada regiono kie oni plej ofte spertas tornadojn. Fulmotondroj, iuj severaj, ofte spertiĝas somere, precipe en la centro kaj sudo de Alberto. La regiono ĉirkaŭ la kalgaria-edmontona koridoro estas fama pro tio ke tie spertiĝas hajlo pli ofte ol aliloke en Kanado danke al la orografia levado de la Roka Montaro, kiu plifortigas la ciklon de supren kaj malsupren fluantaj ventoj necesaj por la kreado de hajlo.

Ĝenerale, Alberto havas malvarmajn vintrojn, kun meza temperaturo kiu varias de −10 °C en la sudo ĝis −24 °C en la nordo. Sude ĉe la antaŭmontoj de la Roka Montaro la vintran malvarmon interrompas ĉinuk-ventoj, kiuj povas rapide levi temperaturojn ĝis 20 °C. Ĉi tio okazas plejofte dum februaro kaj marto. Somere la meza dumtaga temperaturo varias de ĉ. 21 °C en la valoj de la Roka Montaro kaj en la nordo ĝis preskaŭ 30 °C en la seka prerio de la sudoriento. En la nordo kaj okcidento de la provinco falas pli multe da plumo, kaj estas malpli da vaporiĝo danke al malpli altaj someraj temperaturoj. En la sudo kaj centro-oriento senpluveco foje persistas dum jaroj, kvankam ili ankaŭ povas sperti fortan pluvadon. Danke al la ĝenerale seka klimato de Alberto, ĝiaj loĝantoj spertas relativan grandan kvanton da sunbrilo, se oni konsideras ĝian nordecon; la orient-centra parto de la provinco (ĉe la saskaĉeva limo) ricevas pli multan sunbrilon ol ĉiuj aliaj lokoj de Kanado, meze 2500 horojn jare.

La ĉefurbo de Alberto, Edmontono, situas preskaŭ precize en la geografia centro de la provinco, kaj ĉi tie oni rafinas la plej grandan parton de la nafto elterigita en norda Alberto. Suda Alberto, kie situas Kalgario, famas pro ranĉado. Sur la plejparto de la senarbara parto de Alberto oni kreskigas grenojnpaŝtado de melkobovinoj, kun ranĉado kaj fojnorikoltado precipe grava en la sudo.

La albertaj badlandoj troveblas en sudorienta Alberto, kie la rivero Red Deer transiras la ebenan prerion kaj farmtereno, kaj karakteriziĝas de profundaj interkrutejoj kaj frapantaj terenformoj. Dinosaŭra Provinca Parko, proksime de Brooks (Alberto), bone montras la badlandan terenon, dezertajn plantojn, kaj restaĵojn de la pasinteco kiam dinosaŭroj vivis en ĉi tiu regiono kiu tiutempe havis abundan vegetaĵojn.

Alberto estas unu el la du kanadaj provincoj sen marbordo (la alia estas Saskaĉevano).

Plej grandaj municipoj kaj aglomeraĵoj laŭ nombro de loĝantoj

Municipo 2005 2001 1996
Aglomeraĵoj:
Kalgaria Regiono 1,060,300** 951,395 821,628
Edmontona Aglomeraĵo 1,016,000** 937,845 862,597
Urboj (10 plej grandaj):
Kalgario 956,078 878,866 768,082
Edmontono 712,391 666,104 616,306
Red Deer 79,082 67,707 60,080
Lethbridge 77,202 67,374 63,053
St. Albert (parto de Edmontona Agl.) 56,318 53,081 46,888
Medicine Hat 56,048 51,249 46,783
Grande Prairie 44,631 36,983 31,353
Airdrie (parto de Kalgaria Agl.) 27,069 20,382 15,946
Spruce Grove (parto de Edmontona Agl.) 18,405 15,983 14,271
Camrose 15,850 14,854 13,728
Distriktoj (3 plej grandaj):
Distrikto Strathcona (parto de Edmontona Agl.) 80,232 71,986 64,176
Regiona Municipo Wood Buffalo 73,176 41,466 35,213
MD 44 Rocky View (parto de Kalgaria Agl.) 30,688* 28,441 23,326

Setlejoj

Other Languages
Afrikaans: Alberta
አማርኛ: አልቤርታ
Ænglisc: Alberta
العربية: ألبرتا
ܐܪܡܝܐ: ܐܠܒܪܛܐ
asturianu: Alberta
azərbaycanca: Alberta
žemaitėška: Alberta
беларуская (тарашкевіца)‎: Албэрта
български: Албърта
brezhoneg: Alberta
bosanski: Alberta
буряад: Альберта
català: Alberta
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Alberta
corsu: Alberta
čeština: Alberta
Cymraeg: Alberta
dansk: Alberta
Deutsch: Alberta
Ελληνικά: Αλμπέρτα
English: Alberta
español: Alberta
eesti: Alberta
euskara: Alberta
فارسی: آلبرتا
suomi: Alberta
Võro: Alberta
føroyskt: Alberta
français: Alberta
Nordfriisk: Alberta
Frysk: Alberta
Gaeilge: Alberta
Gàidhlig: Alberta
galego: Alberta
Avañe'ẽ: Alberta
Gaelg: Alberta
客家語/Hak-kâ-ngî: Alberta-sén
עברית: אלברטה
हिन्दी: अल्बर्टा
hrvatski: Alberta
Հայերեն: Ալբերտա
interlingua: Alberta
Bahasa Indonesia: Alberta
Interlingue: Alberta
Ido: Alberta
íslenska: Alberta (fylki)
italiano: Alberta
Basa Jawa: Alberta
ქართული: ალბერტა
қазақша: Альберта
kalaallisut: Alberta
ಕನ್ನಡ: ಆಲ್ಬರ್ಟಾ
한국어: 앨버타 주
kernowek: Alberta
Latina: Alberta
Ladino: Alberta
Lëtzebuergesch: Alberta
Ligure: Alberta
lietuvių: Alberta
latviešu: Alberta
македонски: Алберта
монгол: Альберта
मराठी: आल्बर्टा
Bahasa Melayu: Alberta
Nederlands: Alberta
norsk nynorsk: Alberta
norsk: Alberta
occitan: Albèrta
ਪੰਜਾਬੀ: ਅਲਬਰਟਾ
Kapampangan: Alberta
Papiamentu: Alberta
polski: Alberta
Piemontèis: Alberta
پنجابی: ایلبرٹا
português: Alberta
română: Alberta
русский: Альберта
саха тыла: Альберта
sardu: Alberta
Scots: Alberta
srpskohrvatski / српскохрватски: Alberta
Simple English: Alberta
slovenčina: Alberta
slovenščina: Alberta (provinca)
Soomaaliga: Alberta
shqip: Alberta
српски / srpski: Алберта
svenska: Alberta
Kiswahili: Alberta
Tagalog: Alberta
Türkçe: Alberta
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Albérta
українська: Альберта
اردو: البرٹا
oʻzbekcha/ўзбекча: Alberta
vèneto: Alberta
Tiếng Việt: Alberta
Volapük: Alberta
Winaray: Alberta
吴语: 艾伯塔省
მარგალური: ალბერთა
ייִדיש: אלבערטא
中文: 艾伯塔省
文言: 亞伯達
Bân-lâm-gú: Alberta
粵語: 亞伯達