Stmâna
English: Week

Bandiera di Reggio Emilia.PNG Arzân
C'l artìcul chè 'l è scrit in ArzânEmiliàn

Provincia di Reggio Emilia-Stemma.pngArtécol in dialèt arzânReggio Emilia-Stemma.png

La stmâna (settimana in italiân) cme peréiod ed tèimp ch' al tōrna, regolêr e a l'istèsa manēra ed sèt giōren al dipènd dal lunâri ed j efèt cumbinê 'd la Lûna e dal Sōl,[1][2] dâto che l'unitê ménima in ōrdin ed tèimp, 'na sōla fêş ed la luna dal quâter principêli int al mèiş, int l'asiòun cumbinêda tra stì dû côrp celèst. La gh' à ânch un valōr sâcher in tóta la zôna ed la Mesopotamia, cûna ânch ed la cultûra ed j ebrèj a dal só lunâri in dó la stmâna la rişûlta óna dal j istituisiòun pió antîghi. Al rispèt dal sâbet (al sètim giōren) e l'anquâna 'd la stmâna în verifichêdi sōl dôp l'eşéli da Geruşalèm in dó j ebrèj în stê custrèt da la cunquésta di Babilonèiş dal 586 p.C., mó prubabilmèint al gnîva druvê da dimòndi tèimp préma.

Stôria

La stmâna e al rispèt dal sâbet cme dé ed l' arpûnsa da cunsacrêr a Dio, as pôgen insém a la Bébia ( Genesi) e insém a i cumandamèint («Ricordati del giorno di sabato per santificarlo»: Esodo (20, 8).

La stmâna l'é stêda druvêda ânca da i Caldei, mó, cme l'ēra carateréstich ed la lōr cultûra, cun 'na letûra astrolôgica. I Caldei àn unî ógni ôra dal giōren a un pianēta, che a n' în stabilés la qualitê; acsé l'uniòun a un pianēta stabilî la rènd un' ôra adâta a l'irasiòun e a la religiòun, ed j êter pianēta a cuntròlen j afâri, a i sentimèint, a via acsé.La véta ed quî che gh' andêven a drē la cumparîva un pōó cumplichêda vést al şvêlt sucesiòun, cun al pasêr dal j ōri, dal diferèint pusébili ativitê.

I pianēt, oséia i côrp luşèint ch'a s mōven int al cēl dal strèli fési (dal grēch πλανασθαι, ch' al vōl dîr "girundlêr") în, per l' astronoméia antîga:

Chi nòm ché în 'd urégin latèina e în i nòm rumân cumpâgn a quî grēch. Ânca l'ōrdin l'é còl druvê da j astrônom grēch, e l'é cumpâgna a l'ōrdin di peréiod di gîr o dal distânsi in câl da la Tèra, stabilî a Alessandria 'd Egét prubabilmèint int al II sècol p.C..

A vdòm che Satûren l'é pêder ed Giôve e Giôve l'é pêder 'd Apòl (ch' al gh'à unî al Sōl), ed Vèner e 'd Mercóri. Un rōl a pêrt l' al gh'à la Lûna int l' Olimpo grēch (Selene) e rumân.

Al pinêtra ch' al gvêrna la préma ōra l'é per i Caldei al pianêta ch' al cmânda la giurnêda a n' i carateréşa la qualitê, al giōren al tōş al nòm da sté pianēta. Da la sucesiòun di pianēta dal prémi ōri utgnòm la sucesiòun di dé 'd la stmâna. Se la préma ōra 'd incō l'é unîda a la Lûna a vōl dîr che incō l'é lunedé; int al pasêr al 24 ōri e la sfîlsa dal pianēta cumpâgn as vèd che la pré ōra de dmân l'é unîda a Mêrt; dòunca dmân l'é martedé e via acvsé.

A la bòuna l'ōrdin ed la sucesiòun di giōren ed la stmâna a 's utîn s' es và a drē i lê 'd la strèla a sèt pûnti ed cla figûra ché int al sèins ed la frècia. Da i Caldei atravêrs i grēc i nòm di giōren ed la stmâna în rivê a i rumân in latèin in cla fōrma ché:

Il lunâri ed la stmâna l'é stê fâta cnòser int la Ròma antîga e in tót l' Impēr Rumân; l' é stê al só valōr astrolôgich a decretêren al sucès e a fêren 'n' istitusiòun dal lunâri; int al I sècol p.C. l'ēra bèle druvê a Ròma; ed sicûr al l'ēra dōp la cunquésta ed l' Egét per mêrit 'd Augusto (30 p.C.) se mia prémna.

A i tèimp ed la Repóblica i Rumân a druvêven un gir 'd 8 giōren ciamê nundinum che vōl dîr (peréiod) ed nōv giōren, préma ed druvê da i mercânt: i lunâri rumân a sgnêve al giōren dal nundinae' cun 'na lètra (A-H) ch' la cumpagnêva tót i dé 'd l' ân. Al nundinae' în stêdi druvêdi fîn al II sècol p.C., la stmâna l'à pó tôt al só pôst.

I prém cristiâşn ēren 'd urégin ebràjca, a druvêven la stmâna ebràjca e a rispètêven al sâbet. Al şluntanêrs da l'uriginêla sôca ebràjca ch'l'à caraterişê al şvilóp dal cristianèişêm antîgh, al s'é fât vèder in dimòndi sistēma e ânch int la funsiòun ed la cēşa per la fèsta. Al giōren sâcher l'é còl in dó Crést l'é turnê al mònd e còst secònd i Vangēl l'é sucès in un giōren dōp al sâbet; d'ed ché la decişiòun ed fêr dvintêr giōren festîv al dé dôp al sâbet, oséia al dies Solis ch'l'é dvintê al dies Domini.

I cristiân àn cuntinvê a druvêr la stmâna, ânca per lōr un istitût ed Dio, mó àn cambiê al giōren dedichê al Sgnōr e dôp àn pruibî ed festegêr al sâbet (cuncéli ed Laodicea, 360 cîrca)

La stmâna ed j Ebrèj la se spustêda dòunca, cun i cambiamèint citê, in còla cristiâna, che a Ròma la s'é şmercêda cun còla astrolôgica. L' astrologéia la s'é sparpagnêda int l'Impēr rumân préma e pió a la şvêlta dal cristianèişem, e, quând la Cēşa l'à cunquistê la superioritê int la religiòun int l' Impēr (inési dal IV sècol) l'ûş l'ēra bèle bèin piantê. I cristiân àn serchê 'd impòner di nòm nōv in pôst di nòm pagân mó a gh'l' àn mia cavêda a cambiêr 'n uşansa popolêra bèle rinfursêda. A gh'l'àn cavêda invēci i Cristiân ortodôs, ch'àn mantgnû di nòm quêşi cumpâgn a quî ebràjch.

A i cunfîn ed l'Impēr, per eşèimpi Britannia e in Germâgna, al sparpagnamèint dal cristianèişem l'é sucès pió têrdi, e ché, i nòm astrolôgich, în scampê: né al sâbet né la dumènica în stê druvê. I pôpol ed l' êlta Germâgna e quî pió in êlta àn tradòt i nòm di dio latèin int i nòm di dio cumpâgn dal pôst:

Int l' Inglèiş dal dé d' incō al sâbet l'é dedichê al dio rumân Satûren (Saturday), mèinter int al tedèsch la parôla "mercordé" (Mittwoch) al vōl dîr "metê 'd la stmâna" (a cumincêr a cuntêr da la Dumènica).

Dòunca la stmâna astrolôgica che nuêter a druvòm incō l'é nasûda da un insèm 'd ajót:

  • ebràjch: cme istitusiòun sâcra
  • egiziân: la divişiòun dal giōren in 24 ōri
  • caldeo: i rapôrt astrolôgich
  • grēch: l'ōrdin di pianēta
  • latèin: nòm di pianēta
  • cristiân: şvilóp ed la raîş ebràjca, decişîva cunsacrasiòun e sparpagnamèint ed la stmâna

J Ebrèj a ciâmen al pianēta Satûren Shabtai, oséia al pianēta dal sâbet: àn druvê un critèri a l'arvêrsa ed còl di Caldei, àn dê al pianēta al nòm dal giōren ed la stmâna.

Ânca l' Islam l'à druvê la stmâna, ânca se cun cambiamèint dal giōren festîv e dal só nòm, cumpâgn a còl ch' àn fât i cristiân.

Other Languages
Afrikaans: Week
Alemannisch: Woche
አማርኛ: ሳምንት
aragonés: Semana
العربية: أسبوع
ܐܪܡܝܐ: ܫܒܘܥܐ
مصرى: اسبوع
অসমীয়া: সপ্তাহ
asturianu: Selmana
авар: Анкь
azərbaycanca: Həftə
تۆرکجه: هفته
башҡортса: Аҙна
žemaitėška: Nedielė
беларуская: Тыдзень
беларуская (тарашкевіца)‎: Тыдзень
български: Седмица
भोजपुरी: हप्ता
বাংলা: সপ্তাহ
བོད་ཡིག: གཟའ་འཁོར།
brezhoneg: Sizhun
bosanski: Sedmica
català: Setmana
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lā̤-bái (sì-găng dăng-ôi)
нохчийн: КӀира
کوردی: ھەفتە
corsu: Sittimana
čeština: Týden
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Сєдмица
Чӑвашла: Эрне
Cymraeg: Wythnos
dansk: Uge
Deutsch: Woche
Zazaki: Hefte
dolnoserbski: Tyźeń
डोटेली: हप्ता
Ελληνικά: Εβδομάδα
English: Week
Esperanto: Semajno
español: Semana
eesti: Nädal
euskara: Aste
estremeñu: Semana
فارسی: هفته
suomi: Viikko
Võro: Nätäl
føroyskt: Vika
français: Semaine
arpetan: Semana
furlan: Setemane
Frysk: Wike
Gaeilge: Seachtain
贛語: 禮拜
galego: Semana
گیلکی: هفته
Avañe'ẽ: Arapokõindy
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍅𐌹𐌺𐍉
ગુજરાતી: અઠવાડિયું
Hausa: Mako
客家語/Hak-kâ-ngî: Lî-pai (sṳ̀-kiên tân-vi)
Hawaiʻi: Pule
עברית: שבוע
हिन्दी: सप्ताह
Fiji Hindi: Hafta
hrvatski: Tjedan
hornjoserbsce: Tydźeń
Kreyòl ayisyen: Semèn
interlingua: Septimana
Bahasa Indonesia: Pekan
Ilokano: Lawas
ГӀалгӀай: КӀира
Ido: Semano
íslenska: Vika
italiano: Settimana
日本語:
Jawa: Saptawara
Адыгэбзэ: Махуэ Гъэпс
Kabɩyɛ: Kpɩtaʊ
Kongo: Mposo
қазақша: Апта
ಕನ್ನಡ: ವಾರ
한국어: 주 (시간)
къарачай-малкъар: Ыйыкъ
коми: Вежон
kernowek: Seythen
Latina: Hebdomas
Ladino: Semana
лезги: НикӀи
lumbaart: Setemàna
lingála: Mpɔ́sɔ
lietuvių: Savaitė
latviešu: Nedēļa
मैथिली: हप्ता
Malagasy: Herinandro
македонски: Седмица
മലയാളം: ആഴ്ച
монгол: Долоо хоног
मराठी: आठवडा
Bahasa Melayu: Minggu
эрзянь: Тарго
مازِرونی: هفته
Nāhuatl: Chicōntōnalli
Plattdüütsch: Week
Nedersaksies: Wekke
नेपाली: हप्ता
नेपाल भाषा: बाः
Nederlands: Week
norsk nynorsk: Veke
norsk: Ukedager
Nouormand: Semanne
Sesotho sa Leboa: Beke
occitan: Setmana
Livvinkarjala: Nedäli
ଓଡ଼ିଆ: ସପ୍ତାହ
Ирон: Къуыри
Picard: Smaingne
Deitsch: Woch
polski: Tydzień
Piemontèis: Sman-a
پنجابی: ستوارا
پښتو: اوونۍ
português: Semana
Runa Simi: Simana
română: Săptămână
armãneashti: Siptâmânâ
русский: Неделя
русиньскый: Тыждень
Kinyarwanda: Icyumweru
संस्कृतम्: सप्ताहः
саха тыла: Нэдиэлэ
sardu: Chida
Scots: Week
سنڌي: هفتو
davvisámegiella: Vahkku
srpskohrvatski / српскохрватски: Sedmica
සිංහල: සුමානය
Simple English: Week
slovenčina: Týždeň
slovenščina: Teden
chiShona: Vhiki
Soomaaliga: Todobaad
српски / srpski: Седмица
Seeltersk: Wiek
svenska: Vecka
Kiswahili: Juma
ślůnski: Tydźyń
தமிழ்: கிழமை
తెలుగు: వారము
тоҷикӣ: Ҳафта
Türkmençe: Hepde
Tok Pisin: Wik
Türkçe: Hafta
татарча/tatarça: Атна
тыва дыл: Чедилик
українська: Тиждень
oʻzbekcha/ўзбекча: Hafta
vepsän kel’: Nedal'
Tiếng Việt: Tuần
walon: Samwinne
Winaray: Semana
Wolof: Ayubés
მარგალური: მარა
ייִדיש: וואָך
Yorùbá: Ọ̀sẹ̀
中文: 星期
文言: 星期
Bân-lâm-gú: Lé-pài (sî-kan)
粵語: 星期