Lónna

Bandiera di Reggio Emilia.PNG Arzân
Provincia di Bologna-Stemma.png Bulgnais
Cl' artécol ché l' è scrét in ArzânEmiliàn
La Lûna

La Lûna l'é l'ónich satèlit naturêl ed la Tèra. Al só nòm al vîn druvê dal vôlti, p'r al significhêt e cun la préma lètra céca ('na lûna), per vrèir dîr "satèlit naturêl" ânca p'r i satèlit 'd êter pianēt.

Al só sègn astronômich Sègn 'd la Lûna l'é 'na rapreşentasiòun disgnêda cun quâter sègn ed quând la crès.

La fâcia ed la Lûna girêda da cl'êtra pêrt ed la Téra l'é cgnusûda ânca cun al nòm fâcia luntâna. Dal vôlti la vîn ciamêda "fâcia scûra", in dó ché al significhêt l'é intèiş cme scgnusû e lughê; as riferés ânch a la mancânsa ed colegamèint (black out) dal comunicasiòun arâdio, ch' a sucēd quând 'na sònda spasiêla as mōv drē da la fâcia luntâna.

Sta fermêda dal comunicasiòun l'é cōlpa ed la mâsa ed la Lûna ch' la blôca i segnêl râdio. Al parôli "fâcia scûra" în despès capîdi, in môd e-sbaliê, cme mancânsa de spēra, mó al Sōl l'inlómina la fâcia luntâna int l'istèsa manēra ed còla girêda vêrs ed nuêter.

La pêrta pió grôsa ed la fâcia luntâna l'an pōl èser mia vésta da la Tèra, perché al gîr ed la Lûna 'd intōrna a la Tèra e al gîr 'd intōrna al só âs a gh'àn l'istès peréiod. 'Na pursiòun céca la pōl èser vésta grâsia a la librazione, ch' la rènd mia pêra al gîr ed la Lûna intōrna al só âs. Int l'insèm da la Tèra as pōl vèder al 59% ed la gròsta ed la Lûna.

La fâcia aşvèin ed la Lûna l'é quacēda da cîrca 30 000 da bòchi (s' as cûnten quî cun un diâmetro 'd almēno 1 chilômeter. La bòca ed la Lûna pió grôsa l'é al bacîn Polo Sud-Aitkenl, la gh'à un diâmetro ed 2500 chilômeter e l'é fònd 13 chilômeter, la ciâpa la pêrta bâs ed la fâcia luntâna.

Urégin dal nòm

Al nòm "Lûna" (ed sôlit céch int l'ûş comûn, mia astronômich) al deşvîm dal latèin lūna, da un pió antîgh *louksna, che a só vôlta al deşvîn da la raîş indoeuropea leik- ch' a vôl dîr "lûş a spèc" ";[1] da l'istèsa raîşa a deşvîn ânca l' avestico raoxšna ("la brilânta"), [2] e êtri fōrmi int al léngui baltiche, slêvi, int l' armeno e int al tocario; [1] as pōlen catêr di significhêt cumpâgn int al sanscrito candramā ("lûna"[3] cunsidrêda cme un dio ("luna"[4] e int al grēch σελήνη selḗnē (da σέλας sélas, luşōr, "spiandōr")eşèimpi ch' a mantînen al significhêt ed "(còl) la luşèint" sibèin a sién ed raîşa divêrsa.[5]

Presèinsa ed l'âcva

Fôto fâta da la sònda Clementine

La Lûna per la grân pêrta ed la só stôria l'éstêda bumbardêda da strèli ch' a câschen e cumèti, dimòndi ed còsti pîni 'd âcva. Al calôr dal Sōl al divéd la pió grôsa pêrt de st' âcva int i sō elemèint principêl, idrôgen e l'oségen, dōve la pió grôsa pêrtt l' as pêrd subét int al spâsi. Però a s'é pinsê che grôsi quantitê de st'âcva a pôsen armâgner insém a la Lûna, insém o dèinter la gròsta.

A câşva ed la schêrsa pîga ed l'âs dal gîr ed la Lûna (sôl 1,5°) soquânti bòchi di pôl pió fònd an ricēven mia la lûs dal Sōl e armâgne sèimper in òmbra. In acôrd cun al j infurmasiòun tôti só int la misiòun Clementine, insém al fònd de sté vêş a prén èser preşèint di depôşiot ed giâş 'd âcva. Al misiòun insém a la Lûna fât dôp àn tintê ed cunfermêr sti rişultê, sèinsa però a dêr 'd j elemèint precîş.[6]

Dèinter al só prugèt ed turnêr insém a la Lûna, la NASA l'à decîş ed finansiêr al Lunar Crater Observation and Sensing Satellite.[7]La sònda l'é stêda prugetêda per guardêr la bôta ed l'ûltem pcòun dal râz Centaur ch' al l'à purtêda in un gîr 'd intōren a la Lûna aşvèin al Polo Sud.[8]

La bôta dal râz l'é sucèsa al 9 otòber 2009, cun a rōda, dôp quâter minût, ed còla ed la sònda che in stà manēra l'à prû traversêr al pnâc, fât da râz, acsé da prèir fêr al nâlişi a la cumpuşisiòun [9]În stê catê di sègn ed l'âcva.È stê catê ânca la preşèinsa ed l' idrossile, prodòt da la divişiòun ed l'âcva invistîda da i râg dal Sōl.

L'âcva (giasêda) la prà, in futûr, èser tirêda fōra e dòunca divîşa in idrôgen e oségen da generadōr 'd energéia solêr. La quanrtitê 'd âcva preşèint insém a la Lûna l'é un elemèint impurtânt per prèir colonisêrla, perché al traspôrt da la Tèra al còsta dimòndi. L'âcva a l'intêren ed la Lûna la pré deşgnîr da quând à ciapê fōrma la Lûna, cm' a vîn dét in un stódi fât da la NASA pôch tèimp fa (mâg 2011) [10]. Al stódi al mèt in vésta che la percentuêla ed l'âcva preşèint in la Lûna la pré èser cumpâgn a còla inséma a la Tèra e dòunca i depôşit catê a prén èser stê fât da erusiòun di tèimp indrē.

Âria

La Lûna l'an gh'à mia un quèl ciamê âria. I pôch âtom ch'a deşvînen da la pêrdita ed gâş (cme al random pêrs da i maségn ed la gròsta ed la Lûna) e dal vèin dal Sōl, ch' al vîn ciapê per pôch dal pèiş ed la Lûna, a vînen mia tratgnû da la fôrsa dal satèlit, dòunca an 's pōl mia parlêr 'd âria vèîra e prôpria.

Taramôt insém a la Lûna

Al misiòun Apòl ch'ân purtê di pilôta 'd astronêva insém a la Lûna àn şbarchê ânca soquânt e-strumèint p'r al taramôt. Sti strumèint àn funsionê per dimòndi ân àn otgnû di rişultê bèin divêrs da quî més insém a la gròsta ed la Tèra. Ânca s' àn registrê soquânt miêr ed taramôt a l'ân, a 's é vést che in mèdia l'energéia libertêda da i taramôt l'é dimòndi bâsa e àn mai andê pió in à dal secònd grêd ed la schêla Richter.

Lûna ròsa

Dal vôlti a câpita ed vèder la Lûna che, int al mumèint ch' la vîn só, la gh'à un culōr rusâster. Tót còst al sucēd perché la só lûş (ch'la deşvîn dal Sōl e spcêda vêrs la Tèra) la dēv traversêr un fôderr 'd âria pió grôs rispèt a còl ch'la câta int al mumèint ch'l'é pió êlta int al cēl. Acsé la lûş la gh'à da traversêr 'na quantitê pió grôsa ed pōlvri e agitasiòun ed l'âria e la subés 'na sparpagnamèint pió grôs. Sté asiòun l'é pió vâlida cun i râg ed frequèinsa pió êlta (ed culōr bló) e mēno cun quîa frequèinsa pió bâsa (ed culōr ròs). Pôst che l'elemèint ròs ed la só lûş l'an vîn mia sparpagnêda e l'arîva dirèta a i nôstr' ôc, nuêter a vdòm la Lûna culōr ròs.

Other Languages
Аҧсшәа: Амза
Afrikaans: Maan
Alemannisch: Mond
አማርኛ: ጨረቃ
aragonés: Luna
Ænglisc: Mōna
العربية: القمر
ܐܪܡܝܐ: ܣܗܪܐ
مصرى: قمر
অসমীয়া: চন্দ্ৰ
asturianu: Lluna
azərbaycanca: Ay
تۆرکجه: آی
башҡортса: Ай (юлдаш)
Boarisch: Mond
žemaitėška: Mienolis
беларуская (тарашкевіца)‎: Месяц (спадарожнік)
български: Луна
भोजपुरी: चंद्रमा
বাংলা: চাঁদ
བོད་ཡིག: ཟླ་བ།
brezhoneg: Loar
буряад: Һара
català: Lluna
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nguŏk-giù
Tsetsêhestâhese: Taa'é-eše'he
کوردی: مانگ
corsu: Luna
qırımtatarca: Ay (kök cismi)
čeština: Měsíc
kaszëbsczi: Miesądz
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Мѣсѧць
Cymraeg: Lleuad
dansk: Månen
Deutsch: Mond
डोटेली: चन्द्रमा
ދިވެހިބަސް: ހަނދު
Ελληνικά: Σελήνη
English: Moon
Esperanto: Luno
español: Luna
eesti: Kuu
euskara: Ilargia
estremeñu: Luna
فارسی: ماه
Fulfulde: Lewru
suomi: Kuu
Võro: Kuu
føroyskt: Mánin
français: Lune
arpetan: Lena
Nordfriisk: Moune
furlan: Lune
Gaeilge: An Ghealach
贛語: 月光
Gàidhlig: Gealach
galego: Lúa
Avañe'ẽ: Jasy
ગુજરાતી: ચંદ્ર
Gaelg: Yn Eayst
Hausa: Wata
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngie̍t-khiù
Hawaiʻi: Mahina
עברית: הירח
हिन्दी: चन्द्रमा
Fiji Hindi: Chandarma
hrvatski: Mjesec
hornjoserbsce: Měsačk
Kreyòl ayisyen: Lalin
magyar: Hold
հայերեն: Լուսին
interlingua: Luna
Bahasa Indonesia: Bulan
Interlingue: Lune
ꆇꉙ:
Ilokano: Bulan
ГӀалгӀай: Бутт (новкъар)
Ido: Luno
íslenska: Tunglið
italiano: Luna
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᑕᖅᑭᖅ
日本語:
Patois: Muun
la .lojban.: lunra
Basa Jawa: Rembulan
ქართული: მთვარე
Qaraqalpaqsha: Ay
Taqbaylit: Ayyur (itri)
Адыгэбзэ: Мазэ
Kabɩyɛ: Fenaɣ
қазақша: Ай (серік)
kalaallisut: Qaammat
ភាសាខ្មែរ: ព្រះច័ន្ទ
ಕನ್ನಡ: ಚಂದ್ರ
한국어:
Перем Коми: Тӧлісь
कॉशुर / کٲشُر: ज़ून
Ripoarisch: Moond (Ääd)
kurdî: Heyv
коми: Тӧлысь
kernowek: Loor
Кыргызча: Ай
Latina: Luna
Ladino: Luna
Lëtzebuergesch: Äerdmound
лезги: Варз
Lingua Franca Nova: Luna
Limburgs: Maon
Ligure: Lunn-a
lumbaart: Lüna
lietuvių: Mėnulis
latviešu: Mēness
мокшень: Ков
Malagasy: Volana
македонски: Месечина
മലയാളം: ചന്ദ്രൻ
монгол: Сар
मराठी: चंद्र
Bahasa Melayu: Bulan (satelit)
Malti: Qamar
Mirandés: Luna
မြန်မာဘာသာ: လ (ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)
Dorerin Naoero: Maraman
Nāhuatl: Metztli
Napulitano: Luna
Plattdüütsch: Maand (Eer)
Nedersaksies: Maone (eerde)
नेपाली: चन्द्रमा
नेपाल भाषा: तिमिला
Nederlands: Maan
norsk nynorsk: Månen
norsk: Månen
Novial: Lune
Nouormand: Leune
Diné bizaad: Ooljééʼ
occitan: Luna
ଓଡ଼ିଆ: ଜହ୍ନ
ਪੰਜਾਬੀ: ਚੰਦਰਮਾ
Kapampangan: Bulan
polski: Księżyc
Piemontèis: Lun-a
پنجابی: چن
Ποντιακά: Φέγγος
پښتو: سپوږمۍ
português: Lua
Runa Simi: Killa
rumantsch: Glina
română: Luna
armãneashti: Lunâ
русский: Луна
русиньскый: Місяць (сателіт)
संस्कृतम्: चन्द्रः
саха тыла: Ый
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱪᱟᱸᱫᱚ
sardu: Luna
sicilianu: Luna
Scots: Muin
سنڌي: چنڊ
davvisámegiella: Mánnu
srpskohrvatski / српскохрватски: Mjesec
Simple English: Moon
slovenčina: Mesiac
slovenščina: Luna
Soomaaliga: Bil
shqip: Hëna
српски / srpski: Месец
Seeltersk: Moune
Basa Sunda: Bulan (satelit)
svenska: Månen
Kiswahili: Mwezi
ślůnski: Mjeśůnczek
தமிழ்: நிலா
ತುಳು: ಚಂದ್ರೆ
తెలుగు: చంద్రుడు
тоҷикӣ: Моҳтоб
Türkmençe: Aý (hemra)
Türkçe: Ay
татарча/tatarça: Ай (иярчен)
тыва дыл: Ай
українська: Місяць (супутник)
اردو: چاند
oʻzbekcha/ўзбекча: Oy
vèneto: Łuna
vepsän kel’: Kudmaine
Tiếng Việt: Mặt Trăng
West-Vlams: Moane
Volapük: Mun
walon: Lune
吴语: 月球
მარგალური: თუთა (ალმაშარე)
ייִדיש: לבנה
Yorùbá: Òṣùpá
Vahcuengh: Ronghndwen
Zeêuws: Maen (Aerde)
中文: 月球
文言:
Bân-lâm-gú: Goe̍h-niû
粵語: 月光
isiZulu: Inyanga