Gwladwriaeth

Cyfundrefn wleidyddol gydag awdurdod dros diriogaeth ydy gwladwriaeth. Yn y byd modern, mae'r term bron yn gyfystyr â sofraniaeth. Weithiau caiff ei ddefnyddio yn gyfystyr â gwlad (bro ddaearyddol), ond nid â chenedl (bro ddiwylliannol).

Yn fewnwladol, pwrpas y wladwriaeth yw i ddarparu fframwaith o gyfraith a threfn i gadw ei thrigolion yn ddiogel, ac i weinyddu materion sydd yn berthnasol i'r wladwriaeth. Felly, mae gan y mwyafrif o wladwriaethau sefydliadau megis cyrff deddfwriaethol, llysoedd barn, a heddlu ar gyfer defnydd mewnol, a lluoedd arfog i sicrhau diogelwch allanol. Yn y ddwy ganrif ddiwethaf, derbyniodd y mwyaf o wladwriaethau cyfrifoldeb dros nifer fawr o faterion cymdeithasol, ac felly datblygodd gysyniad y wladwriaeth les. Ar adegau gwahanol yn hanes mae rhai wladwriaethau wedi ymyrryd ar hawliau grwpiau ac unigolion yn fwy nag eraill. Bu wladwriaethau totalitaraidd megis yr Undeb Sofietaidd Gomiwnyddol a'r Almaen Natsïaidd yn rheoli rhyddid barn.

Hanes y cysyniad

Dechreuodd ddatblygiad cysyniad y wladwriaeth yng Ngroeg yr Henfyd gydag ymddangosiad gwladwriaethau dinas. Ystyriodd yr athronwyr Aristotlys a Phlaton y gwladwriaethau hyn fel cymunedau yn hytrach na sefydliadau gwleidyddol yn unig. Trafododd Platon gwladwriaeth ar ffurf gweriniaeth yn ei lyfr Y Weriniaeth.

Arweiniodd yr angen milwrol i greu a chadw gwladwriaethau cynnar at ddatblygiad cyfundrefnau awdurdodaidd, a dywedodd rhai bod angen aberthu rhyddid unigolion er trefn, ond wedi'i wneud mewn ffyrdd sy'n parchu lles holl grwpiau'r gymdeithas. O'r unfed ac ail ganrifoedd ar bymtheg ymlaen, gwelwyd adnabyddiaeth gynyddol o'r wladwriaeth â dinasyddion gyda rhyw hunaniaeth ddiwylliannol debyg, yn ogystal â chynydd yn nheimladau cenedlaetholgar a dymuniad pobl i reoli eu hunain, ac felly ymddangosodd cysyniad y wladwriaeth genedl. Datblygodd Jean Jacques Rousseau a Georg Wilhelm Friedrich Hegel cysyniadau ideolegol am allu'r genedl i gyflwyno cyfreithlondeb ar ei hunan a'i gweithredoedd.

En otros idiomas
Afrikaans: Staat
Alemannisch: Staat
አማርኛ: አገር ግዛት
aragonés: Estato
العربية: دولة
ܐܪܡܝܐ: ܐܬܪܐ
مصرى: دوله
asturianu: Estáu
azərbaycanca: Dövlət
تۆرکجه: دؤولت
башҡортса: Дәүләт
Boarisch: Stoot
žemaitėška: Valstībė
беларуская: Дзяржава
беларуская (тарашкевіца)‎: Дзяржава
български: Държава
বাংলা: রাষ্ট্র
brezhoneg: Stad
bosanski: Država
буряад: Улас
нохчийн: Пачхьалкх
Cebuano: Estado
ᏣᎳᎩ: ᏍᎦᏚᎩ
کوردی: دەوڵەت
corsu: Statu
čeština: Stát
kaszëbsczi: Państwò
Чӑвашла: Патшалăх
dansk: Stat
Deutsch: Staat
Zazaki: Dewlete
dolnoserbski: Stat
Ελληνικά: Κράτος
Esperanto: Ŝtato
español: Estado
eesti: Riik
euskara: Estatu
estremeñu: Estau
فارسی: دولت
Fulfulde: Leydi
suomi: Valtio
Võro: Riik
français: État
furlan: Stât
Frysk: Steat
Gaeilge: Tír
galego: Estado
Avañe'ẽ: Tetã
Hawaiʻi: Moku‘āina
עברית: מדינה
हिन्दी: राज्य
Fiji Hindi: State
hrvatski: Država
hornjoserbsce: Stat
magyar: Állam
հայերեն: Պետություն
Ilokano: Estado
ГӀалгӀай: Паччахьалкхе
Ido: Stato
íslenska: Ríki
italiano: Stato
日本語: 国家
Basa Jawa: Nagara
ქართული: სახელმწიფო
Адыгэбзэ: Къэрал
қазақша: Мемлекет
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេស
ಕನ್ನಡ: ದೇಶ
한국어: 국가
Перем Коми: Канму
къарачай-малкъар: Кърал
kurdî: Şehr
коми: Канму
Кыргызча: Мамлекет
Latina: Civitas
Ladino: Estado
Lëtzebuergesch: Staat
Limburgs: Staot
Ligure: Stato
lumbaart: Stat
lingála: Letá
ລາວ: ລັດ
lietuvių: Valstybė
latviešu: Valsts
Basa Banyumasan: Negara
олык марий: Кугыжаныш
македонски: Држава
മലയാളം: രാഷ്ട്രം
монгол: Улс
मराठी: राज्य
Bahasa Melayu: Negara (politik)
Mirandés: Stado
Napulitano: Stato
Plattdüütsch: Staat
Nedersaksies: Staot
नेपाल भाषा: राज्य
Nederlands: Staat
norsk nynorsk: Stat
norsk: Stat
Nouormand: État
occitan: Estat
Pälzisch: Schdaad
polski: Państwo
Piemontèis: Stat
پنجابی: ازاد دیس
Ποντιακά: Κράτος
پښتو: دولت
português: Estado
Runa Simi: Mama llaqta
Romani: Stato
română: Stat
armãneashti: Statu
русский: Государство
русиньскый: Штат
саха тыла: Ил
sicilianu: Statu
سنڌي: رياست
srpskohrvatski / српскохрватски: Država
Simple English: State
slovenčina: Štát
slovenščina: Država
Soomaaliga: Dowlad
shqip: Shteti
српски / srpski: Држава
Basa Sunda: Nagara
svenska: Stat
Kiswahili: Dola
ślůnski: Państwo
தமிழ்: அரசு
тоҷикӣ: Давлат
ไทย: รัฐ
Tagalog: Estado
Tok Pisin: Kantri
Türkçe: Devlet
Xitsonga: Tiko
татарча/tatarça: Дәүләт
удмурт: Кун
українська: Держава
اردو: ریاست
oʻzbekcha/ўзбекча: Davlat
vèneto: Stato
vepsän kel’: Valdkund
Tiếng Việt: Nhà nước
Winaray: Estado
Wolof: Réew
მარგალური: სახენწჷფო
ייִדיש: מדינה
Zeêuws: Land
中文: 國 (政治)
文言:
Bân-lâm-gú: Kok-ka
粵語: