Mункун

Мăнкун
Мăнкун
Христос чĕрĕлни (Тамăка анни)
(Андрей Рублёв çырнă турăш (?), 1408—1410 çулсем)
урăхлаÇутăллă Христос Вырсарникунĕ
ÇирĕплетнĕI ĕмĕрте Иисус Христос чĕрĕлнине чысласа
Вăхăтуйăх тулнă хыççăн пĕрремĕш вырсарникун, пуш, 21
2018 çултаака, 1
(католиксем),
ака, 8
(православи чиркĕвĕсем)
2019 çултаака, 21
(католиксем),
ака, 28
(православи чиркĕвĕсем)
Уявланиçĕрле е ирех чиркӳсенче кĕлĕ туни, çемьепе кĕрекере ларни, халăх пĕрлĕ уявлани
ÇыхăннăÇăварни, Каçару вырсарникунĕ, Аслă типĕ тытни, Кăчкă вырсарникунĕ, Мăнкун эрни, Çутă эрни, Турă чĕрĕлни, Сăваплă Троица кунĕ, Питравра типĕ тытни


Мункун[1], е Мăнкун, – авалхи чăваш календарĕнче çулталăка пуçласа яракан пĕрремĕш кун пулнă. Каярахпа вăл вырăссен (выр. пасха) уявĕпе тӳр килнĕ.

Пĕрлехи хыпарсем

Мăн кун ыран тенĕ каç çынсем çăмарта хĕретсе чиркĕве кайнă та çĕрĕпех кĕлĕ итленĕ: пĕрле юрланă. Ирхи шуçăмпа килне таврăннă: килти турăш умне çурта çутнă: кукăль-çăмах пĕçернĕ. Ачасене таса тумтир (ытларах çĕннине) тăхăнтартнă. Ĕлĕкхи чăвашсем Мăн куна кĕтсе илме ирех ялтан мал еннелле выртакан тăвайккине чупнă. Унта вĕсем хĕвел тухнине курма кайнă. Хĕвел тухнă чух ваттисем ача-пăча çине тырă сапнă: хăмла вĕçтернĕ. Ачасем яла таврăнсан вĕсене кашни хапха умĕнчех тăванĕсем кĕтсе тăнă: пӳрте кĕме чĕннĕ: кучченеçсемпе пĕветнĕ çăмартасем панă. Ку енчи чăвашсем каланă тăрăх: çур çĕр çитсен (шăп вун икĕ сехет тĕлĕнче) чан айне тăрса мĕн те пулин шухăшласа хурсан çав шухăш пурнăçланать, имĕш. Мăн кун ют çын пырса кĕрсен ăна ĕлĕкренех пӳртре сак е пукан çине латрма тăрăшнă. Çавăн пек тумасан чăх пусма лармасть, тенĕ. Мăн кун тĕлне тата ача-пăчана савăнмашкăн çитĕннисем урам варрине чуччу лартнă. Кăнтăрла вара унта ачасем ярăннă: каçхине хĕр упраçпа яш-кĕрĕм тухнă. Çитĕннисем вара Мăн кун эрнин иккĕмĕш кунĕнче ĕрет çӳреме тытăннă.

Тăван-хурăнташ тĕп киле пуçтарăнса пичке пуçланă: сĕтел çине ĕçме-çиме кăларса лартнă. Мăн кун кĕреки тулăх пулсан, малашнехи пурнăç та çаплах пулать тесе шутланă. Пӳрте кĕнĕ чухне «Христос чĕрĕлнĕ!» - тенĕ. Пӳртрисем хирĕç «Чăн чĕрĕлнĕ!» тесе савăнса хуравланă. Сĕтел хушшинче Турра мухтаса юрланă.

Çăкăр ӳстерекен чăвашăн çĕр çинчи чи пысăк пуянлăхĕ — тыр-пул тухăçĕ.

Авалхи чăвашсен тĕнĕпе çулта пĕрре тĕнче хапхи (кăвак хуппи) – тӳпен тимĕр хапхи - уçăлать те хапха витĕр кĕрекен çутă пайăркасенче çĕр çинчи пуянлăх сăнĕ курăнать. Çак курăм пуш уйăхĕн 21-мĕшĕн ирхине, (Мăн кунра) – тулли Уйăх кунĕ тата çурхи Хĕвелĕн тан кунĕ, çанталăк вăранăвĕ тата Хĕвел çулĕн пуçламăшĕ. Мăн кун умĕн каçхине мунчара çавăнса уявлă шурă тумтир тăхăннă - çак ĕнтĕ ӳт-пĕве тасатакан мешех шутланнă. Мунчаран тухиччен вилнĕ несĕлсен чунĕсем валли валашкана ăшă шыв ярса, пăс парса хăвармалла. Хĕвелĕн пĕрремĕш пайăркисемпе пĕрле тĕнче хапхине Мăн Турă умĕнче тăракан пирĕшти уçать. Эхер те ир ăмăр пулсан, ача-пăча Хĕвеле ыйтса юрлаççĕ:

Пăх, Хĕвел, пăх, Хĕвел, Мăнкун çитрĕ, хĕрлĕ çăмарта сана паратăп, Хĕвел тӳпере курăнать.

Çакăн чухне çуралнă ĕмĕт те тӳррипех пурнăçа кĕрет.

Мăн кун çăмарти – пĕрремĕш çуралу палли. Çăмарта шурри - Çут Тĕнче палли, çăмарта сарри – Хĕвел палли.

Other Languages
Afrikaans: Paasfees
Alemannisch: Ostern
አማርኛ: ፋሲካ
Ænglisc: Ēaster
العربية: عيد القيامة
asturianu: Pascua
azərbaycanca: Pasxa
башҡортса: Пасха
Boarisch: Ostan
žemaitėška: Velīkas
Bikol Central: Pasko nin Pagkabuhay
беларуская: Вялікдзень
беларуская (тарашкевіца)‎: Вялікдзень
български: Великден
বাংলা: ইস্টার
brezhoneg: Pask
bosanski: Uskrs
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bô-uăk-cáik
Cebuano: Pagkabanhaw
corsu: Pasqua
čeština: Velikonoce
kaszëbsczi: Jastrë
Cymraeg: Pasg
dansk: Påske
Deutsch: Ostern
Thuɔŋjäŋ: Aköljonbɛ̈nyrɔt
Zazaki: Pasxalya
Ελληνικά: Πάσχα
emiliàn e rumagnòl: Pasqua
English: Easter
Esperanto: Pasko
español: Pascua
euskara: Pazkoa
فارسی: عید پاک
føroyskt: Páskir
français: Pâques
Nordfriisk: Puask
Frysk: Peaske
Gaeilge: Cáisc
Gagauz: Paskellä
Gàidhlig: A' Chàisg
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Kristachea Jivontponnachem Fest - Easter
Gaelg: Yn Chaisht
客家語/Hak-kâ-ngî: Fu̍k-fa̍t-chiet
עברית: פסחא
हिन्दी: ईस्टर
hrvatski: Uskrs
hornjoserbsce: Jutry
Kreyòl ayisyen: Pak (fèt)
magyar: Húsvét
Հայերեն: Զատիկ
Bahasa Indonesia: Paskah
Interlingue: Pasca
Ido: Pasko
íslenska: Páskar
italiano: Pasqua
日本語: 復活祭
Basa Jawa: Paskah
ქართული: აღდგომა
Адыгэбзэ: ӀутӀыж
қазақша: Пасха
ಕನ್ನಡ: ಈಸ್ಟರ್
한국어: 부활절
Перем Коми: Ыджытлун
Ripoarisch: Ostere
Lëtzebuergesch: Ouschteren
Limburgs: Paosje
lumbaart: Pasqua
lingála: Pásika
لۊری شومالی: عئید پاک
lietuvių: Velykos
latgaļu: Leldīne
latviešu: Lieldienas
мокшень: Очижи
Malagasy: Paska
олык марий: Кугече
македонски: Велигден
മലയാളം: ഈസ്റ്റർ
मराठी: ईस्टर
кырык мары: Когечӹ
Bahasa Melayu: Hari Easter
မြန်မာဘာသာ: အီစတာပွဲတော်နေ့
Nāhuatl: Paxcua
Napulitano: Pasca crestiana
Plattdüütsch: Oostern
Nedersaksies: Poaske
Nederlands: Pasen
norsk nynorsk: Påske
norsk: Påske
Nouormand: Pâques
occitan: Pascas
Livvinkarjala: Äijypäivy
Ирон: Куадзæн
Deitsch: Oschder
Pälzisch: Ostern
polski: Wielkanoc
português: Páscoa
Runa Simi: Paskwa
rumantsch: Pasca
română: Paști
armãneashti: Paști
русский: Пасха
русиньскый: Великдень
sardu: Pasca
sicilianu: Pasqua
Scots: Pace
davvisámegiella: Beassážat
srpskohrvatski / српскохрватски: Uskrs
Simple English: Easter
slovenčina: Veľká noc
slovenščina: Velika noč
Gagana Samoa: Motu o Eseta
shqip: Pashkët
српски / srpski: Ускрс
svenska: Påsk
ślůnski: Wjelgonoc
తెలుగు: ఈస్టర్
Türkçe: Paskalya
татарча/tatarça: Олы көн бәйрәме
українська: Великдень
اردو: ایسٹر
vepsän kel’: Äipäiv
Tiếng Việt: Lễ Phục Sinh
West-Vlams: Poaschn
walon: Påke
吴语: 复活节
მარგალური: თანაფა
Zeêuws: Paese
中文: 復活節
Bân-lâm-gú: Koh-oa̍h-cheh
粵語: 復活節
isiZulu: IPhasika