Rãcznô bala

Rãcznô bala (zwëczajno pòl. szczipiorniôk, ang. handball) — zdrëszënowô wietew spòrtu (zdrëszënowô gra), graje sã w niã na całim swiece – jistno przez białczi, jak i przez chłopów – w chtërny biorą ùdzél dwa karna pò 7 miónkarzów kòżdô. Célã grë je wrzucenié – le za pòmòcą rãków – balë do brómczi procëmnika. Bala mòże bëc cëskónô, pòpichónô, łapanô, ùderzónô i zatrzimiwónô. Miónkarze, òkróm brómkôrzów, ni mają prawa zrobic wiãcy jak 3 kroczi z balą w rãkach, co wëmùszô bieganié z kòzłowanim i wiele pòdaniów. Brómkôrz wëchòdzącë z brómkòwégò pòla, stôwô sã zwëczajnym miónkôrzã i òbòwiązują gò tedë taczé samé prawa jak pòòstałëch miónkarzów.

Historiô

Zdrzódła rãczny balë mùszi szëkac w daleczi przeszłoscë. Grë taczé jak: urania w stôrożëtny Grecji, herpastum w stôrożëtnym Rzëmie czë fangballspiel w strzédnowiecznëch Miemcach, szlachòwałë za terôczasną rãczną balą. Są téż swiadectwa jistnieniô szlachùjącëch grów w strzédniowieczu: we Francji a téż westrzód grenlandzczich Inuitów. W XIX wiekù, bëłë téż wnetka taczé samé grë: haandbold w Danii, hazena w Czechach i na Słowacji, gandbol na Ùkrajinie, torball w Miemcach i lokalné wersje w Irlandii i Ùrugwaju. Terôczasnô rãcznô bala ùfòrmòwała sã pòd kùńc XIX wiekù w nordowi Eùropie, przede wszëtczim w Danii, Miemcach, Norwegii i Szwecji. Duńczik Holger Nielsen spisôł pierszé zasadë i regùłë terôczasny rãczny balë (håndbold) w 1898 rokù (òpùblikòwôł je w rokù 1906) – m.jin. 3 sekùndë na przetrzëmanié balë czë zakôz bieganiô z balą. Pòstãpny zbiér zasadów grë òstôł òpùblikòwóny 29 rujana 1917 rokù przez Maxa Heisera. Wedle niegò miała to bëc gra dlô białków, barżi dlô nich przëjaznô jak dopiérze pòwstała wnenczas "chłopskô" nożnô bala . Ną datã ùznôwô sã za narodzënë rãczny balë. W rokù 1919 zasadë grë òstałë rozszérzwioné przez Carla Schelenza, chtërny wprowadzył przepisë barżi czekawszé dlô chłopsczi discëplinë. Pierszi mecz midzëpaństwòwi béł rozegróny 13 séwnika 1925 rokù w Halle: Miemcë – Aùstriô 6:3. Òb czas òlimpijsczich jigrzësków w Amsterdamie w 1928 rokù, pòwstała pierszô Midzënôrodnô Federacjô Amatorsczi Rãczny Balë (IAHF). Pierszé mésterstwa swiata chłopsczich karnów 7- (tzw. duńskô wersja) i 11-òsobòwëch (tzw. miemieckô wersja) bëłë rozegróné w 1938 rokù w Miemcach. W òbadwùch kategòriach dobëlë gòspòdarze. Mésterstwa swiata białków rozgriwóné są równak òd 1957 rokù. Przez pôranôsce lat òba dwa fòrmë rãczny balë istniałë kòl sebie, równak gra z ùdzélã 11 miónkarzów pòmalinkù zanikała, a wersja rozgriwónô przez 7 miónkarzów stôwała sã corôz barżi pòpùlarnô. Òb czas Latnëch Òlimpijsczich Jigrzësków w Berlënie w 1936 rokù, na żëczba Adolfa Hitlera, przeprowadzono pierszi i jediny rôz miónczi rãczny balë na òdemkłim stadionie. Rozgriwóné òne bëłë bùtën, na bòjiszczu ò wëmiarach 90-100 x 55-65 metrów, nen ôrt rãczny balë nazéwôł sã Feldhandball. Òstatny mecz reprezentacji Miemców zgromadzył 100 tës. òbzérôczów, co je do dzys rekòrdã frekwencji na meczu rãczny balë. Òstatné mésterstwa w Feldhandballu òdbëłë sã w rokù 1976.

W Pòlsce spòrt w wersji miemiecczi (11-òsobòwi) zaczął bëc gróny w 1917 w Szczipiornie (dzysészi dzelnicë Kalësza) przez òficerów I i III brigadë Legionów Pòlsczich internowónëch pò krizysu przësãgòwim, stądka tej pòchòdzy pòzwa szczipiorniôk (pòzwa ta je mni stosowónô do terôczasny, wersji 7-òsobòwi – jiné zasadë grë, bòjiszcze itp.). Wersja nôbarżi rozkòscérzonô gôdô, że legioniscë naùczëlë sã grac òd miemiecczich wachtôrzów – ale ni ma na nią dowòdów we wspòminkach, mòżna za to przeczëtac, że "leguny wykombinowali nową grę". Rãcznô bala pòkôzała sã na przełómanim XIX i XX w. w Miemcach i w Danii. Je mòżlëwé, że jaczis z legionistów pòdzérôł jã prawie tam. We wspòminkach pòjawia sã nôzwëskò majora Grzmòta-Skòtnicczégò, chtërny miôł zòrganizowac grã w Szczipiornie, ale téż kaprala Antoniégò Jarząbka. Gra rozkòscérzëła sã pòtemù westrzód żołnierzë Batalionu Pògrańcznégò, chtërny w 1918 r. dobëlë kòszarë w Szczipiornie i tam stacjonowalë[1]. Za rok narodzën rãczny balë w Pòlsce ùznôwô sã rok 1918. Reprezentantã pòlsczi rãczny balë je òd 1928 rokù Zrzesz Rãczny Balë w Pòlsce. W 1946 rokù pòwstało International Handball Federation (IHF), chtërna czerëje terôczasno rozwijã discëplinë. Rãcznô bala (7-òsobòwô) wrócyła nazôt do programù òb czas Òlimpijsczich Jigrzësków w Mònachium w 1972 rokù, białczi startëją na òlimpijsczich jigrzëskach òd 1976 rokù.

Other Languages
Afrikaans: Handbal
Alemannisch: Handball
aragonés: Balonmán
العربية: كرة اليد
অসমীয়া: হেণ্ডবল
asturianu: Balonmano
azərbaycanca: Həndbol
تۆرکجه: هندبول
башҡортса: Гандбол
Boarisch: Handboi
беларуская: Гандбол
беларуская (тарашкевіца)‎: Гандбол
български: Хандбал
brezhoneg: Mell-dorn
bosanski: Rukomet
català: Handbol
کوردی: تۆپی دەست
čeština: Házená
Cymraeg: Pêl-law
dansk: Håndbold
Deutsch: Handball
Zazaki: Hendbol
Ελληνικά: Χειροσφαίριση
English: Handball
Esperanto: Manpilkado
español: Balonmano
eesti: Käsipall
euskara: Eskubaloi
estremeñu: Balonmanu
فارسی: هندبال
suomi: Käsipallo
føroyskt: Hondbóltur
français: Handball
Frysk: Hânbal
galego: Balonmán
עברית: כדוריד
हिन्दी: हैंडबॉल
hrvatski: Rukomet
magyar: Kézilabda
հայերեն: Հանդբոլ
Bahasa Indonesia: Bola tangan
Interlingue: Handball
íslenska: Handbolti
italiano: Pallamano
ქართული: ხელბურთი
Taqbaylit: Takurt n Ufus
қазақша: Қол добы
한국어: 핸드볼
коми: Кисяр
Latina: Manufollium
Lëtzebuergesch: Handball
лакку: Гьандбол
Lingua Franca Nova: Bal a mano
lietuvių: Rankinis
latviešu: Rokasbumba
македонски: Ракомет
മലയാളം: ഹാന്റ്ബോൾ
Plattdüütsch: Handball
Nederlands: Handbal
norsk nynorsk: Handball
norsk: Håndball
occitan: Handbal
ਪੰਜਾਬੀ: ਹੈਂਡਬਾਲ
português: Andebol
Runa Simi: K'akcha pukllay
rumantsch: Ballamaun
română: Handbal
русский: Гандбол
Kinyarwanda: Umupira w’intoke
sardu: Pallamanu
Scots: Haundbaw
srpskohrvatski / српскохрватски: Rukomet
Simple English: Handball
slovenščina: Rokomet
shqip: Hendboll
српски / srpski: Рукомет
svenska: Handboll
Kiswahili: Mpira wa mkono
Türkçe: Hentbol
українська: Гандбол
اردو: ہینڈ بال
oʻzbekcha/ўзбекча: Gandbol
Tiếng Việt: Bóng ném
მარგალური: ხებურთი
中文: 手球
粵語: 手球