شەتڕەنج

جێگرەوە=دەستەبژێرێک لە پارچەکانی سپی و ڕەش لەسەر بۆرد.
بەشێک لە سێتی شەتڕەنجی ستاونتن (لەچەپەوە بۆ ڕاست): شای سپی، قەڵای ڕەش، شالیاری ڕەش، سەربازی سپی، ئەسپیی ڕەش، و فیلی سپی.
ساڵانی چالاکیھیندستان ی سەدەی شەشەمی زایینی بۆ ئێستا
جۆریاریی تەختەیی
یاریی ستراتیژی
یاریزانان٢
کاتی ئامادەکردن١ خوولەک
کاتی یاریکردنیاریی ئارەزوومەندانە ١٠ بۆ ٦٠ خوولەک بەردەوامیی دەبێت; یاری پاڵەوانییەتی بۆ ماوەی ١٠ خولەک (شەترەنجی بڵیتز) تا شەش کاتژمێر یان زۆرتر بەردەوام دەبێت.
توانای داواکراوستراتیژییەت، تاکتیک

شەتڕەنج (بە ئینگلیزی: Chess) یارییەک دووکەسیی ستراتیژیی تەختەییە کە لەسەر بۆردی شەتڕەنج ئەنجام دەدرێت، کە بۆردێکە ٦٤ خانەی ھەیە کە دابەشکراوە بەشێوەی ھەشت×ھەشت بەپانی و درێژیی. یەکێکە لە باوترین یارییەکانی جیھان و لەلایەن ملیۆنەھا یاریزانەوە لەسەرانسەری جیھاندا یاری پێ دەکرێت لە ماڵەکان و پارکەکان و یانەکان و لەسەرھێڵ. ھاوکات پاڵەوانێتی تایبەت بە شەتڕەنجیش بوونی ھەیە.

ھەموو یاریزانێک یارییەکە دەست پێ دەکات بە ١٦ پارچەەوە: یەک شا، یەک شالیار، دوو قەڵا، دوو ئەسپ، دوو فیل، و ھەروەھا ھەشت سەرباز. ھەریەک لەو شەش جۆرەی پارچەکان جیاواز دەجووڵێن. پارچەکان بەکاردێن بۆ ھێرشکردن و لێدانی پارچەکانی یاریزانی بەرامبەر، لەگەڵ ھەبوونی ئامانجی کشماتکردن شای یاریزانی بەرامبەر، ئەویش بەپەناخستنی شا بۆ شوێنێک کە چیتر توانای ھەڵھاتنی نەبێت لەھەڕەشی لێدان یان گرتن. لەپاڵ کشماتدا، یاریزان دەتوانێت بەویستی خۆی دەست بکێشێتەوە لەیارییەکە و بەمەش بەرامبەرەکەی دەیباتەوە، ئەمەش لەبارێکدا ڕوو دەدات کە یاریزانێک بەشێکی زۆری لە پارچەکانی دۆڕان بێت بەبێ قەرەبوو، یاخود کشمات توانای گەڕانەوەی نەبێت. ھەروەھا، یاری دەکرێت بە یەکسانبوون تەواو بێت بەھەندێک شێوە، کە لەباشترین باریدا ئەوەیە کە ھیچ لەیاریزانەکان نەتوانن یارییەکە بەرنەوە. یاریی بەگشتیی دابەش دەکرێت بۆ سێ قۆناغ: کردنەوە، نێوەندەیاریی و کۆتایاریی.

یەکەمین پاڵەوانی جیھانیی شەتڕەنج، ڤیلھێڵم شتاینتز، ناونیشانی پاڵەوانی لە ١٨٨٦دا بەدەست ھێناوە. پاڵەوانی ھەنووکەیی جیھان ماگنەس کارڵسنی نەرویجییە. لەپاڵ پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنجدا، پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنج بۆ ئافرەتان، پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنج بۆ تازەپێگەیشتووان، پاڵەوانێتی جیھانی شەتڕەنج بۆ پێگەیشتووان، Correspondence Chess World Championship، پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنجی کۆمپیوتەریی، پاڵەوانێتی جیھانیی شەتڕەنجی خێرا. ئۆڵۆمپیادی شەتڕەنج پاڵەوانێتییەکی باوە لەنێو تیپە جاوازەکانی نەتەوە جیاوازەکان. شەتڕەنجی سەرھێڵ ئارەزوومەندانی شەتڕەنج و پرۆڤیشناڵەکانی بە ڕووی چەندین یاریزانی جیھاندا کردۆتەوە. شەتڕەنج وەرزشێکی پەسەندکراوە لەلایەن کۆمیتەی ئۆڵۆمپیی نێودەوڵەتییەوە و ھەروەھا شەتڕەنج لەسەر ئاستێکی جیھانیی بەڕێوەدەبرێت لەلایەن فیدراسیۆنی جیھانیی شەتڕەنج (فیدە)، کە لە ١٩٢٤دا سێتی شەتڕەنجی ستاونتنی کردە سێتی فەرمیی یارییە فەرمییەکان. ھەروەھا گەلێک جۆرایەتی شەتڕەنج بوونی ھەیە، کە یاساکانیان جیاوازە لەیەکتر، ھاوکات بۆرد و پارچەکانیشیان.

لەدوای نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە، کۆمپیوتەرەکان پرۆگرامڕێژ کراون بۆ یاریکردن بە شەتڕەنج بە ڕێژەیەکی گەورەتری سەرکەوتنەوە، تاڕادەیەک کە کۆمپیوتەرێکی بەھێزی خۆماڵیی لەپلەیەکی بەرزتردا توانای یاریکردنی ھەیە لەچاو باشترین یاریزانی مرۆڤدا. لە بیست ساڵی ڕابردوودا، لێکۆڵینەوە بە کۆمپیوتەر بەشدارییەکی بەرچاوی ھەبووە لە پەرەپێدانی بیردۆزی شەتڕەنجدا، بەتایبەتی لە کۆتایارییدا. کۆمپیوتەری دیپ بلوو یەکەمین ئامێر بوو کە توانیی لە زنجیرە یارییەکدا لە پاڵەوانی ئەو سەردەمە، گاری کاسپارۆڤ، بباتەوە ئەمەش لەساڵی ١٩٩٧دا.

Other Languages
kurdî: Sedrenc
Afrikaans: Skaak
Alemannisch: Schach
አማርኛ: ሰንጠረዥ
aragonés: Escaques
Ænglisc: Blēobord
العربية: شطرنج
ܐܪܡܝܐ: ܛܠܦܣܢܐ
مصرى: شطرنج
asturianu: Axedrez
azərbaycanca: Şahmat
تۆرکجه: شطرنج
башҡортса: Шахмат
Boarisch: Schach
žemaitėška: Šakmatā
беларуская: Шахматы
беларуская (тарашкевіца)‎: Шахматы
български: Шахмат
भोजपुरी: शतरंज
Bahasa Banjar: Catur
বাংলা: দাবা
brezhoneg: Echedoù
bosanski: Šah
буряад: Шатар
català: Escacs
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Guók-cié chiông-gì
нохчийн: Шахматаш
čeština: Šachy
Чӑвашла: Шахмат
Cymraeg: Gwyddbwyll
dansk: Skak
Deutsch: Schach
dolnoserbski: Šach
ދިވެހިބަސް: ރާޒުވާ
Ελληνικά: Σκάκι
English: Chess
Esperanto: Ŝako
español: Ajedrez
eesti: Male
euskara: Xake
فارسی: شطرنج
suomi: Shakki
Võro: Malõ
føroyskt: Talv
français: Échecs
Nordfriisk: Schach
Frysk: Skaken
Gaeilge: Ficheall
贛語: 國際象棋
Gàidhlig: Tàileasg
galego: Xadrez
ગુજરાતી: ચેસ
客家語/Hak-kâ-ngî: Sî-yòng-khî
עברית: שחמט
हिन्दी: शतरंज
Fiji Hindi: Satranj
hrvatski: Šah
hornjoserbsce: Šach
Kreyòl ayisyen: Echèk (jwèt)
magyar: Sakk
Հայերեն: Շախմատ
interlingua: Chacos
Bahasa Indonesia: Catur
Interlingue: Chac
Ilokano: Ahedres
íslenska: Skák
italiano: Scacchi
日本語: チェス
Patois: Ches
la .lojban.: caxmati
Basa Jawa: Sekak
ქართული: ჭადრაკი
қазақша: Шахмат
한국어: 체스
Кыргызча: Шахмат
Latina: Scacci
Lëtzebuergesch: Schach
лезги: Шахматар
Lingua Franca Nova: Xace
Limburgs: Sjaaksjpèl
lietuvių: Šachmatai
latviešu: Šahs
मैथिली: शतरञ्ज
Malagasy: Eseky
македонски: Шах
മലയാളം: ചെസ്സ്
монгол: Шатар
मराठी: बुद्धिबळ
Bahasa Melayu: Catur
Mirandés: Xadreç
Nāhuatl: Cuappatōlli
Plattdüütsch: Schachspeel
Nedersaksies: Skaakn
नेपाली: बुद्धिचाल
नेपाल भाषा: चेस
Nederlands: Schaken
norsk nynorsk: Sjakk
norsk: Sjakk
Sesotho sa Leboa: Moruba wa sekgowa
occitan: Escacs
Livvinkarjala: Šahmuattukiža
ଓଡ଼ିଆ: ଚେସ
ਪੰਜਾਬੀ: ਸ਼ਤਰੰਜ
Norfuk / Pitkern: Ches
polski: Szachy
پنجابی: شطرنج
پښتو: سترنج
português: Xadrez
Runa Simi: Qhapaq chunkana
română: Șah (joc)
русский: Шахматы
русиньскый: Шахы
संस्कृतम्: चतुरङ्गक्रीडा
саха тыла: Саахымат
sicilianu: Scacchi
Scots: Chess
davvisámegiella: Šáhkka
srpskohrvatski / српскохрватски: Šah
සිංහල: චෙස්
Simple English: Chess
slovenčina: Šach (hra)
slovenščina: Šah
shqip: Shahu
српски / srpski: Шах
Basa Sunda: Catur
svenska: Schack
Kiswahili: Sataranji
తెలుగు: చదరంగం (ఆట)
тоҷикӣ: Шоҳмот
Türkmençe: Küşt
Tagalog: Ahedres
Türkçe: Satranç
татарча/tatarça: Шахмат
українська: Шахи
اردو: شطرنج
oʻzbekcha/ўзбекча: Shaxmat
vèneto: Scachi
vepsän kel’: Šahmatad
Tiếng Việt: Cờ vua
Volapük: Cög
Winaray: Chess
吴语: 国际象棋
хальмг: Шатр
isiXhosa: Itshesi
მარგალური: ჭარდაკი
ייִדיש: שאך (שפיל)
中文: 國際象棋
Bân-lâm-gú: Kok-chè chhiūⁿ-kî
粵語: 國際象棋