Удха зохёол

Жан-Оноре Фрагонард, Уншагша (La Liseuse, 1770/72)

Удха зохёол гү, али литература ( латаар 'lit(t)eratura', — бэшэһэн, lit(t)era — үзэг) гэдэгэнь ямар нэгэ хэлээр бэшэгдэһэн бэшэмэл бүтээлэй уралиг юм. Удха зохёолонь түгээмэл хоёр гол хэлбэртэй: уран зохёол болон уран зохёол буса; хоёр гол арга техникатай: ирагуу найраг болон үргэлжэлһэн зохёол гэжэ ангиладаг.

Удха зохёол бодито мэдээсэл дээрэ үндэһэлэн (сэтгүүл зүйн болон уран зохёол буса) жээшэнь полемикагай ажал, намтарые, туршлагатай эссе орожо болоно. Эсэбэл түһөөлэл дээрэ үндэһэлэһэн бэшэбэри (жээшэнь, уран зохёол, ирагуу найраг, эсэбэл зүжэг гэхэ мэтэ) бүрдэжэ болоно.

Удха зохёолой түүхэ

Эртэнэй удха зохёол

Гильгамешай баатарай домог хамагай эртын мэдэгдэн удха зохёолой бүтээлэй нэгэ юм. Энэ Вавилоной баатарай домог Шумер хэлэнэй түүхэһээ үүдэһэн. Шумер түүхэнүүд (магадгүй хамагай багаар бодоход 2100 МЭҮ болозожо) хуушын хэдыш, энэнь хамагай ехэ магадлалтай МЭҮ 1900 он оршом бэшэһэн байна. Баатарлаг, найрамдал, гарза хохирол, мүнхэ амидаралай эрэлэнь сэдэбэ баатарлаг хүндэнэ.

Эртэнэй Энэдхэгдэ, удха зохёолынь анха амаар дамжадаг байһан домогуудһоо гаралтай байна. Эртын зохёолой түлэбдэ зүжэг, заабари, судар болон баатарай домог оруулагдаһан. Санскрит удха зохёол бусажа 1500-1000 МЭҮ болзожо Ведын эхилдэг болоод Түмэр зэбсэгэй Энэдхэгэй санскрит туулиса үргэлжэлүүлжэ байна. Ведануудта эртэнэй арюун нангин эхэ бэшэбэриие дунда байна. Самхитанууд (Ведын сугуулбари) ойролсоогоор МЭҮ 1500-1000 огоноо. Дунда 1-р зуунай МЭҮ, эсэбэл хожуу Хүрэл зэбсэгэй болон Түмэр зэбсэгэй дунда үе гэхэд 2 дугаар дэлгэгдэжэнь Ведын хугасаанда МЭҮ 1000-500. [1] Ойролсоогоор МЭҮ 6-р — 1-р зуунай хүртэлхэ хугасаанда хамагай нүлөөтэй хоёр Энэдхэгэй баатарай домогууд Махабхарата болон Рамаяна бэшэһэн байна.

Тэнгэри тэдхэгшэ хаан гар бэшэһэн Шүлэгэй Номой түрүүшын шүлэг

Эртэнэй Хитадта эртын удха зохёолой гол түлэбүүд гүн ухаан, түүхэ, сэрэгэй шэнжэлхэ ухаан, хүдөө ажахы, ирагуу найраг сугларуулһан байгаа. Хитадай оршон үеын саарһанай, ном хэблэлгын гаралгань дэлхэйн хамагай анханай хэблэмэл соёлуудай нэгэ болобо. Хитадай удха зохёол ехэнхинь Зүүн Жоу уласай үеын (769-269 МЭҮ) Үзэлэй Зуун Һургуули ( хитадаар 諸子百家) үедэ байгуулһан юм. Эдгээрһээ хамагай шухалтайнь Дао шажанай, Моизмой, Легализмай, Күнзыгэй һунгамал тиихэдэнь сэрэгэй шэнжэлхэ ухаанай ( Сунь Цзыгэй Дайнай мэргэжэл), Хитадай түүхын (жэшээнь, Сыма Цяниин «Ехэ түүхэшын угай бэшэг») ажалнууд юм.

Эртэнэй Грекда, Хомерай Иллиада болон Одиссей баатарай домогууд мүн Хесиодой Теогони Эртэнэй Грекай удха зохёолойнь хамагай нүлөөтэй байба. Платон, Аристотель хоёр баруун гүн ухаанай һуури байгаань гүн ухаанай сударуудые бэшэһэн; Сапфо болон Пиндар нүлөө бүхы уянгын ирагуу найрагшад байһан болоод Херодот болон Фукидид эхээр Грекай түүхэшэд байба. Эртэнэй Грекда зүжэг түгээмэл байһан хэдыш гурбан зохёогшодой тоглолтонь зүбхэн хизгаарлагдмал тоо хэбээр байдаг: Эсхил, Софокл болон Эврипид. Аристофанай зүжэгүүд анханай Хуушан Зүжэг хэлбэриин ганса зүбхэн жэшээе үзүүлнэ [2].

Римэй Бүгэдэ Найрамдаха ба Римэй эзэнтэ уласай латин бэшэгшэд агуу ехэ Грек зохёолшые дууряаба. Виргилиин Энеид олон талаараа Хомерай Иллиада даган дууряана, хошон зүжэгэй зохёолшо Плаут Аристофанай мүрыень дагажа, Тацитай «Анналууд» болон «Германиа» Фукидид бодожо олоһон үндэһэндээ адли түүхэн хандалагые дагана.

Дундада зуунай удха зохёол

Энэ хугасаанда эрхэтэнэй ном шажанай удха зохёолой адлигүй хэмжээгээр үйлэдбэрлэжэ байһан, гэхыдээ ехэ хадгалагдан үлэһэн болоод бидэ мүнөөдэр баян сугуулбариие эзэмшэжэ байна. "Ордоной дуран"ай хэшээл, 11-р зуунай үедэ шухал аша холбогдолтой болоһон юм. Илангаяа Романс хэлэнуудай ( Франци, Испан, Галисян- Португал, Каталан, Прованс хэлэн) оронуудта ябуулын дуушад ( трубадурууд) тэдэнэй дуун дээрэ амидарһан.

Герман арадай аман зохёол (жэшээнь: « Беовульф» болон « Нибелунгууд тухай дуун») уламжалалаа нэмлэлтэ болгон chanson de geste (жэшээнь: « Роланд тухай дуун») уламжалал, тиигээд roman courtois уламжалалда ордоной адал ябадалта агуу, урта удаан хугасаанай түгээмэл бии болобо.

Аянай зохёол маша алдартай байһан: жээшэнь Джеффри Чосерой « Кентербериин хөөрөөнууд».

Шажанай эрдэмтэд, жээшэнь Кентербериин Анселм, Томас Аквинат, мүн Пьер Абелар, урта теологиин, гүн ухаанай зохёол бэшэһэн.

XVII-р зуунай һүүлдын удха зохёол

Ренессанс үедэ шэнэ зохёолой хэлбэри — роман бии болобо. Дэлхэйн түрүүшын роман — Японой Гензиин домог байба. Гэгээрэлэй үедэ түүхын, хүнэй ​​мүн шанарай гүн ухаанай хэһэгхэн болон таамаглалууд ниигэм, улас түрын хүгжөөлые удха зохёолдо нэгэдгэһэн.

Other Languages
Afrikaans: Letterkunde
Alemannisch: Literatur
አማርኛ: ሥነ ጽሑፍ
aragonés: Literatura
العربية: أدب
অসমীয়া: সাহিত্য
asturianu: Lliteratura
Aymar aru: Qullasïwi
azərbaycanca: Ədəbiyyat
تۆرکجه: ادبیات
башҡортса: Әҙәбиәт
Boarisch: Literadua
žemaitėška: Literatūra
беларуская: Літаратура
беларуская (тарашкевіца)‎: Літаратура
български: Литература
भोजपुरी: साहित्य
বাংলা: সাহিত্য
brezhoneg: Lennegezh
bosanski: Književnost
català: Literatura
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ùng-hŏk
нохчийн: Литература
Cebuano: Katitikan
کوردی: وێژە
čeština: Literatura
kaszëbsczi: Lëteratura
Чӑвашла: Литература
Cymraeg: Llenyddiaeth
dansk: Litteratur
Deutsch: Literatur
Zazaki: Edebiyat
ދިވެހިބަސް: އަދަބިއްޔާތު
Ελληνικά: Λογοτεχνία
English: Literature
Esperanto: Literaturo
español: Literatura
eesti: Kirjandus
euskara: Literatura
estremeñu: Literatura
فارسی: ادبیات
Võro: Kirändüs
føroyskt: Bókmentir
français: Littérature
arpetan: Litèratura
Nordfriisk: Literatuur
furlan: Leterature
Frysk: Literatuer
Gaeilge: Litríocht
贛語: 文學
Gàidhlig: Litreachas
galego: Literatura
Gaelg: Lettyraght
客家語/Hak-kâ-ngî: Vùn-ho̍k
Hawaiʻi: Moʻokalaleo
עברית: ספרות
हिन्दी: साहित्य
Fiji Hindi: Literature
hrvatski: Književnost
Kreyòl ayisyen: Literati
magyar: Irodalom
interlingua: Litteratura
Bahasa Indonesia: Sastra
Interlingue: Literatura
Ilokano: Literatura
íslenska: Bókmenntir
italiano: Letteratura
日本語: 文学
Patois: Lichicha
Basa Jawa: Sastra
ქართული: ლიტერატურა
Qaraqalpaqsha: A'debiyat
Taqbaylit: Tasekla
қазақша: Әдебиет
ಕನ್ನಡ: ಸಾಹಿತ್ಯ
한국어: 문학
Перем Коми: Лыддьӧтан
къарачай-малкъар: Адабият
कॉशुर / کٲشُر: اَدَب
Kurdî: Wêje
Кыргызча: Адабият (илим)
Latina: Litterae
Ladino: Literatura
Lëtzebuergesch: Literatur
лакку: Адабият
Limburgs: Literatuur
lietuvių: Literatūra
latviešu: Literatūra
Basa Banyumasan: Sastra
Malagasy: Haisoratra
Baso Minangkabau: Sastra
македонски: Книжевност
മലയാളം: സാഹിത്യം
монгол: Утга зохиол
मराठी: साहित्य
Bahasa Melayu: Kesusasteraan
Mirandés: Literatura
မြန်မာဘာသာ: စာပေ
Napulitano: Litteratura
Plattdüütsch: Literatur
Nedersaksies: Literatuur
नेपाली: साहित्य
नेपाल भाषा: साहित्य
Nederlands: Literatuur
norsk nynorsk: Litteratur
norsk: Litteratur
Novial: Literature
Nouormand: Littéthatuthe
occitan: Literatura
Livvinkarjala: Kirjalližus
ਪੰਜਾਬੀ: ਸਾਹਿਤ
Kapampangan: Literatura
Papiamentu: Literatura
Picard: Litérature
polski: Literatura
Piemontèis: Literatura
پنجابی: ساہت
português: Literatura
Runa Simi: Simi kapchiy
română: Literatură
armãneashti: Literaturâ
русский: Литература
русиньскый: Література
Kinyarwanda: Ubuvanganzo
sicilianu: Littiratura
Scots: Leeteratur
سنڌي: ادب
srpskohrvatski / српскохрватски: Književnost
Simple English: Literature
slovenčina: Literatúra
slovenščina: Književnost
Soomaaliga: Suugaan
shqip: Letërsia
српски / srpski: Књижевност
Basa Sunda: Sastra
svenska: Litteratur
Kiswahili: Fasihi
తెలుగు: సాహిత్యం
тоҷикӣ: Адабиёт
Türkmençe: Edebiýat
Tagalog: Panitikan
Türkçe: Edebiyat
Xitsonga: Vutsari
татарча/tatarça: Әдәбият
українська: Література
اردو: ادب
oʻzbekcha/ўзбекча: Adabiyot
vèneto: Łiteratura
Tiếng Việt: Văn học
Winaray: Panuratan
Wolof: Njàngat
吴语: 文學
მარგალური: ლიტერატურა
ייִדיש: ליטעראטור
Vahcuengh: Vwnzyoz
Zeêuws: Literatuur
中文: 文學
文言: 文學
Bân-lâm-gú: Bûn-ha̍k
粵語: 文學