Түрын эрьелтэ

Түрын эрьелтэ ( францяар coup d’état [ˌkuː deɪˈtɑː]) — улас түрэдэ эрхэ мэдэлэй хубилалта юм. Түрын эрьелтэ үндэһэн хуули болон эрхэ зүйн нормодо зүршэжэ [1], юрэдөө засаглалай түбүүдые хүсөөр эзэмдэжэ, түрын тэригүүн ба бусад хүтэлбэрилэгшэдые зайлуулаад (алалга гү, али тушаалгын аргаар) үргэлжэнэ [2].

Этимологиин ёһоор, «эрьелтэ» болон хубисхал тон адли байна: латаар revolutio, ородоор революция — эрьелгэ, эрьюулгэ [3]. Тиибэшье һаа, улас түрын түүхэдэ «хубисхал» гэбэл томо хэмжээнэй, удаан үргэлжэдэг үйлэ ябаса («ямар нэгэ байгаалиин, ниигэмэй гү, али танин мэдэхын үзэгдэлэй дэбжэлтэнь болоһон гүн шанарай хубилалта» [3]) аад, «түрын эрьелтэ» гээшэ алибаа хэмжээнэй эрхэ мэдэлэй шэлжэлгын үйлэ хэрэг юм.

Түрын эрьелтын тусхай түрэлнүүд:

  • Сэрэгэй эрьелтэ
  • Путч
  • Дэлхэйн шухала түрын эрьелтэ
  • Зүүлтэ

Дэлхэйн шухала түрын эрьелтэ

  • Термидорой түрын эрьелтэ
  • 1851 оной 12 һарын 2-ой түрын эрьелтэ
  • 1920 оной Каппын путч
  • 1922 оной Италиин фашис түрын эрьелтэ
  • 1923 оной Пивын путч
  • 1932 оной Тайландын түрын эрьелтэ
  • 1943 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
  • 1953 оной Иранай түрын эрьелтэ
  • 1954 оной Гватемалын түрын эрьелтэ
  • 1956 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
  • 1957 оной Тайландын түрын эрьелтэ
  • 1960 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
  • 1961 оной 5 һарын 16-ай Солонгосой сэрэгэй эрьелтэ
  • 1962 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
  • 1963 оной Вьетнамай түрын эрьелтэ
  • 1963 оной Иракай түрын эрьелтэ
  • 1964 оной Бразилай түрын эрьелтэ
  • 1965 оной Индонезиин түрын эрьелтэ
  • 1967 оной Грециин түрын эрьелтэ
  • 1968 оной Иракай түрын эрьелтэ
  • 1971 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
  • 1973 оной Чилиин түрын эрьелтэ
  • 1974 оной Португалай түрын эрьелтэ
  • 1976 оной Аргентинын түрын эрьелтэ
  • 1979 оной 12 һарын 12-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
  • 1980 оной 5 һарын 17-ой Солонгосой түрын эрьелтэ
  • 1980 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
  • 1988 оной Мьянмагай түрын эрьелтэ
  • 1991 оной Августын путч
  • 1992 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
  • 1999 оной Пакистанай түрын эрьелтэ
  • 2005 оной Непалай түрын эрьелтэ
  • 2006 оной Тайландын түрын эрьелтэ
  • 2009 оной Һондурасай түрын эрьелтэ
  • 2012 оной Малиин түрын эрьелтэ
  • 2013 оной Урда Суданай түрын эрьелтэ
  • 2016 оной Түрэгэй түрын эрьелтэ
Other Languages
Afrikaans: Staatsgreep
Alemannisch: Putsch
aragonés: Golpe d'estato
Ænglisc: Rīce-stīp
العربية: انقلاب
مصرى: انقلاب
asturianu: Golpe d'Estáu
azərbaycanca: Dövlət çevrilişi
беларуская (тарашкевіца)‎: Дзяржаўны пераварот
brezhoneg: Taol-stad
bosanski: Državni udar
català: Cop d'estat
Cebuano: Kudeta
کوردی: کودەتا
dansk: Statskup
Deutsch: Putsch
ދިވެހިބަސް: ބަޣާވާތް
Ελληνικά: Πραξικόπημα
English: Coup d'état
Esperanto: Puĉo
español: Golpe de Estado
euskara: Estatu-kolpe
فارسی: کودتا
français: Coup d'État
Gaeilge: Coup d'état
עברית: הפיכה
हिन्दी: तख़्ता पलट
hrvatski: Vojni udar
magyar: Puccs
Bahasa Indonesia: Kudeta
íslenska: Valdarán
italiano: Colpo di Stato
日本語: クーデター
Basa Jawa: Kudhéta
ქართული: პუტჩი
한국어: 쿠데타
Lëtzebuergesch: Putsch
Limburgs: Staotsgreep
lumbaart: Colp de Stat
Bahasa Melayu: Rampasan kuasa
Nederlands: Staatsgreep
norsk nynorsk: Kupp
norsk: Statskupp
Nouormand: Co d'êtat
occitan: Còp d'estat
polski: Zamach stanu
پښتو: کودتا
português: Golpe de Estado
Runa Simi: Wamink'a maqay
srpskohrvatski / српскохрватски: Puč
Simple English: Coup d'état
slovenčina: Štátny prevrat
slovenščina: Državni udar
Soomaaliga: Afganbi
српски / srpski: Државни удар
svenska: Statskupp
Tagalog: Kudeta
Türkçe: Askerî darbe
татарча/tatarça: Дәүләт түнтәрелеше
Tiếng Việt: Đảo chính
中文: 政變
Bân-lâm-gú: Chèng-piàn
粵語: 政變