Октавиан Август

Август Цезарь
Римэй эзэнтэ гүрэнэй хаан
Statue-Augustus.jpg
Октавиан Августай сээжэ баримал
Хааншалал МЭҮ 27 — МЭ 14 он (эзэн хаанаар)
Бүтэн нэрэ Октавиан Август
Латин Octavianus Augustus
Түрэһэн МЭҮ 63 оной[1]
Түрэһэн газар Рим
Наһа бараһан 14 оной 8 һарын 19[2]
Наһа бараһан газар Нола
Бага Хатад

1. Клодия (МЭҮ 41 он)
2. Скрибония (МЭҮ 40 он — МЭҮ 39 он)

3. Ливия Друзилла (МЭҮ 38 он — МЭ 14 он)
Хаанай удам Юлия Августи
Хаанай обог Юли-Клавдиин
Эсэгэ Гай Октавий
Эхэ Атия Бальба Цезония

Октавиан Август (латаар Octaүianus Augustus, түрэһэн нэрэ — Гай Октавий Фурин, латаар Gaius Octaүius Thurinus; МЭҮ 63 оной 9 һарын 23, Рома — 14 оной 8 һарын 19, Нола) — Римэй эзэнтэ гүрэнэй байгуулагша анханай эзэн хаан.

Баян удамтай гэр бүлэдэ түрэһэн Август 18 наһатай байхадаа өөрын абгай аха Юлий Цезарьта үргэгдэн, тэрэнэй залгамжалагшаар нэрлэгдэхэ болоо. Цезариин алалгын дараа (МЭҮ 44 он) эрхэ мэдэлэй түлөө тэмсэлдэ оролсожо, хэд хэдэн тулалдаанай дараа өөрын үрдилдэгшэ Лепидитэй, Марк Антонитай хамтаар хоёрдохи триумвиратые байгуулаа. МЭҮ 32 ондо Лепидиие, МЭҮ 31 ондо Актиумай тулалдаанда Марк Антониие (Клеопатратай хамтарһан) илажа, түрын эрхые гансаараа бариха болоһон байна. Август принсепс сула хүрэтэн Римэй эзэнтэ гүрэн гэжэ нэрлэгдэхэ болобо. Эхиндээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые дэмжэжэ, улас ороноо консул шэнги ударидажа байһаншье һаа, МЭҮ 27 ондо Август сула хүрэтэжэ, дүрбэн жэлэй дараа хэмжээгүй эрхэтэй эзэн хаан болобо. Тэрэнэй засаглалай үедэ (МЭҮ 31 – МЭ 14 он) Римэйхидай амидаралай хэб маяг өөршэлэгдэжэ, Грек - Римэй юртэмсэ хүгжэн сэсэглэжэ байба. Август эзэнтэ гүрэнэй алсалагдаһан можонуудые хамгаалха, зам табиха болон бусад олон ниитын ажал эхилүүлэн, Пакс Романын үндэһые табижа, уралиг соёлые гиигүүлэн дэмжэжэ байба. Тэрэ Римэй ёһон һуртахуунай һургаалнуудые заһабарилха алхамуудые хэжэ, өөрынгөө охин Юлиие садар самуун ябадалтай гэн сүлэлгэдэ ябуулжа байба. Тэрэниие наһа бараха үедэ эзэнтэ гүрэниинь Ибериһээ Каппадоки хүрэтэр, Галлиһаа Египет хүрэтэр үргэн уудам болоһон байба. Тэрэниие наһа бараһанай дараа бурханшалан шүтэхэ болоо.

Намтар

Октавиан Август бол Римэй эзэнтэ гүрэниие үндэһэлэгшэ юм. МЭҮ нэгэдүгээр зуунай үедэ Римэй уласые һүйрүүлжэ байһан олон жэлэй һунжарһан дайниие зогсоожо Римэй эзэнтэ гүрэниие байгуулжа дараашын хоёр зуунай турша энхэ амгалан байха нүхэсэлые бүридүүлһэн габьяатай бэлэй. Гай Октавиус (юрэнь Октавиан нэрээрээ ниитэдэ алдартай ба "Август" хэргэмые 35 наһатайдаа хүртөө) МЭҮ 63 ондо түрэһэн болоод Римэй улас түрын гарамгай зүдхэлтэнүүдэй нэгэ болохо Юлий Цезариин үргэмэл ажа хүбүүн байһан юм. Хуули ёһоной хүүгэдгүй Юлий Цезарь залуу Октавианиие ашада дэмжэжэ улас түрын талаар үдэжэ үндыхэдэнь туһалба. Тэрэниие 18 наһатай байхада Юлий Цезарь алагдаһаниинь Римэй улас түрэ, сэрэгэй зүдхэлтэнүүдэй дунда бөөн тэмсэл үрнэхэ шалтагаан болоо һэн. Анхандаа Октавиан тэмсэл зүршэлгые огто тоохогүй байһаншье һаа, Юлий Цезариин үргэмэл хүбүүн гэһэн нэрээр хэд хэдэн нүлөө бүхы хүнүүдэй дэмжэлгыень абажа шадаба.

Гэбэш Юлий Цезариин хамтаран зүдхэгшын нэгэ болохо Марк Антоний сэрэгэй диилэнхи хэһэгэй дэмжэлгые абажа удатар байлдаан хэбэ. Тэрэ дайнай уршагаар Римэй хоёр хубаагдажа дурна хэһэгыень Марк Антоний, баруун хэһэгыень Октавиан захирдаг боложо хэһэг хугасаанд түрэ эблэрбэ. Энэ хоорондо Марк Антоний гоё басаган Клеопатрагай хормойһоо зүүгдэжэ хамаг сагаа "хооһон" үрэжэ байхада Октавиан байра һууряа улам бэхэжүүлжэ амжаба. Хоёр гол улас түрын зүдхэлтэнэй хоорондын шиидбэрлэхэ тулалдаан манай эрын үмэнэхи 31 ондо Акциин хошуунай оршом боложо тэнгисэй ами үрсэһэн тулалдаанда Октавиан илалта байгуулжа Антоний, Клеопатра хоёр амяа хорлобо.

Эрхэ мэдэлдэ хүрэхын түлөө хархисаар тэмсэжэ байһан Август илалта байгуулһанай дараа энхэ амгаланг туушатай хамгаалагша болон хубирба. МЭҮ 27 ондо сенаторнуудые тайбшаруулхын тулада бүгэдэ найрамдаха уласые һэргээжэ бүхы албан тушаалһаа татгалзажа байгаагаа мэдэгдэбэ. Гэбэш ромын сэрэгэй диилэнхи хэһэг байралжа байгаа Испани, Бага Ази, Сириин амбан захирагша хэбээр үлэжэ байгаа болохоор бодито эрхэ мэдэл тэрэнэй гарта хэбээр байгаа. Сенат тэрэндэ Август хэргэм олгоһоншье хаанай бүрин эрхэ олгоһонгүй.

МЭ 14 ондо Октавиан Август наһа бараха үедээ бүгэдэ найрамдаха засаглалые халажа хаанай хэмжээлшэгүй эрхэ мэдэлые абажа шадаһан тула тэрэнэй залгамжалагша дагабари хүбүүниинь эрхэ мэдэлые шууд шэлжүүлэн абаһан бэлэй.

Other Languages
Alemannisch: Augustus
አማርኛ: አውግስጦስ
aragonés: César Augusto
Ænglisc: Augustus
asturianu: César Augustu
Aymar aru: César Augusto
azərbaycanca: Oktavian Avqust
تۆرکجه: آقوستوس
башҡортса: Октавиан Август
Boarisch: Augustus
žemaitėška: Augosts
Bikol Central: Caesar Augustus
беларуская: Актавіян Аўгуст
беларуская (тарашкевіца)‎: Актавіян Аўгуст
български: Октавиан Август
Bislama: Augustus
català: August
Chavacano de Zamboanga: Augustus
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Augustus
Cebuano: Augusto
کوردی: ئەگوستوس
corsu: Augustu
čeština: Augustus
Cymraeg: Augustus
dansk: Augustus
Deutsch: Augustus
Zazaki: Augustus
dolnoserbski: Augustus Caesar
ދިވެހިބަސް: Augustus
English: Augustus
Esperanto: Aŭgusto Cezaro
español: Augusto
eesti: Augustus
euskara: Zesar Augusto
estremeñu: Cesa Augustu
فارسی: آگوستوس
suomi: Augustus
Võro: Augustus
føroyskt: Augustus
français: Auguste
furlan: August
Gaeilge: Ágastas
贛語: 屋大維
Hausa: Augustus
客家語/Hak-kâ-ngî: Augustus
Hawaiʻi: Augustus
हिन्दी: ऑगस्टस
Fiji Hindi: Augustus
hrvatski: August
interlingua: Cesare Augusto
Bahasa Indonesia: Augustus
Interlingue: Augustus
Ilokano: Augusto
íslenska: Ágústus
italiano: Augusto
Patois: Agostos
Basa Jawa: Augustus
Qaraqalpaqsha: Oktavian Avgust
Kabɩyɛ: César Auguste
Kongo: Augustus
Gĩkũyũ: Augustus
ភាសាខ្មែរ: អូហ្គុសទុស
ಕನ್ನಡ: ಅಗಸ್ಟಸ್
kurdî: Augustus
Lëtzebuergesch: Augustus
Lingua Franca Nova: Augusto
Limburgs: Keizer Augustus
Ligure: Aogusto
lietuvių: Augustas
latgaļu: Augustus
latviešu: Oktaviāns
Basa Banyumasan: Augustus
Malagasy: Auguste
Baso Minangkabau: Augustus
македонски: Октавијан Август
മലയാളം: അഗസ്റ്റസ്
मराठी: ऑगस्टस
Bahasa Melayu: Augustus
မြန်မာဘာသာ: ဩဂတ်စတက်ဆီဇာ
Dorerin Naoero: Augustus
Nāhuatl: Augustus
Napulitano: Augusto
Plattdüütsch: Augustus
Nederlands: Augustus (keizer)
norsk nynorsk: Augustus av Romarriket
norsk: Augustus
Chi-Chewa: Augustus
occitan: August
Livvinkarjala: Augustus
Oromoo: Awugustuus
ଓଡ଼ିଆ: ଅଗଷ୍ଟସ
ਪੰਜਾਬੀ: ਆਗਸਟਸ ਕੈਸਰ
Piemontèis: Otavian August
پنجابی: آگسٹس
português: Augusto
Runa Simi: Augustus
rumantsch: Augustus
armãneashti: Augustus
русиньскый: Октавіан Авґуст
संस्कृतम्: आगस्टस कैसर
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱚᱜᱟᱥᱴᱟᱥ
sicilianu: Cèsari Augustu
Scots: Augustus
srpskohrvatski / српскохрватски: August (rimski car)
සිංහල: ඔගස්ටස්
Simple English: Augustus
slovenčina: Octavianus Augustus
slovenščina: Gaj Avgust Oktavijan
Gagana Samoa: Aokuso Kaisara
Soomaaliga: Augustus Octavian
shqip: Augusti
српски / srpski: Октавијан Август
Seeltersk: Octavianus
Basa Sunda: Octavianus
svenska: Augustus
Kiswahili: Augusto
తెలుగు: ఆగస్టస్
Türkmençe: Oktawian Awgust
Tagalog: Cesar Augusto
Tok Pisin: Augustus Caesar
Türkçe: Augustus
татарча/tatarça: Октавиан Август
українська: Октавіан Август
اردو: آگستس
oʻzbekcha/ўзбекча: Avgust (imperator)
vèneto: Augustus
vepsän kel’: Oktavian August
Tiếng Việt: Augustus
West-Vlams: Augustus
Volapük: Augustus
Winaray: Augustus
吴语: 奧古斯都
isiXhosa: Augustus
მარგალური: ავგუსტუსი
ייִדיש: אויגוסטוס
Yorùbá: Augustus
Zeêuws: Augustus
中文: 奥古斯都
文言: 奧古斯都
Bân-lâm-gú: Augustus
粵語: 奧古斯都