རྩ་རྫས་ཀྱི་དུས་འཁོར་རེའུ་མིག།

ངེད་ཚོའི་མཐའ་ཁོར་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་ཚད་ནི། རྩ་རྫས་དང་འདུས་རྫས། ཡང་ན། འདྲེས་རྫས་ཀྱི་རྣམ་པར་གནས་པའི་སྐོར་སྦྱངས་ཡོད། སྤྱིར་རྩ་རྫས་ཞེས་པ་ནི་དངོས་རྫས་ཇི་སྙེད་པ་དེ་དག་ཚང་མའི་གཞི་རྩར་འགྱུར་པའི་རྫས་ཤིག་ཏུ་འདོད་ཀྱང། བྱེ་བྲག་ཏུ་རྩ་རྫས་ཞེས་པ་ནི་མ་རྡུལ་རིགས་ཅིག་ཁོ་ནས་གྲུབ་པའི་དངོས་རྫས་ལའང་གོ་བ་ཡིན། ཕྱི་ལོ་ 1800 ཡས་མས་སུ་ངོས་འཛིན་ཐུབ་པའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་གྲངས་ 30 ལས་མེད་ཀྱང། ད་ཆ་རྩ་རྫས་གྲངས་ 118 ལྷག་ངོས་འཛིན་ཐུབ་ཡོད། རྩ་རྫས་འདི་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཕན་ཚུན་མི་འདྲ་བ་ཡོད། ངོས་འཛིན་ཐུབ་པའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་གྲངས་ཇི་ཙམ་གྱིས་མང་དུ་སོང་བ་དེ་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་སོ་སོའི་བང་རིམ་སྒྲིག་ཐབས་ལ་དཀའ་ངལ་གང་མང་བ་ཕྲད་བཞིན་ཡོད། དེར་བརྟེན། ཚན་རིག་པ་ཚོས་རྩ་རྫས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལ་ཞིབ་ཕྲའི་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་བརྒྱུད། རྩ་རྫས་དེ་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ལ་རང་བྱུང་གི་རིམ་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ངོས་འཛིན་ཐུབ་ཡོད་རྐྱེན། རྩ་རྫས་ཀྱི་གོ་རིམ་སྒྲིག་སྟངས་དང་ཁྱད་ཆོས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ཐབས་སླ་རུ་སོང་ཡོད།

གནའ་རབས་སུ་རྩ་རྫས་དབྱེ་ཐབས།

རྒྱུན་གཏན་དངོས་རྫས་དང་སྐྱེ་དངོས་སོ་སོའི་དབྱེ་བ་འབྱེད་དགོས་ཚེ། དེ་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ལ་ལྟོས་ཏེ་དབྱེ་བ་འབྱེད་པ་ཡིན། དཔེར་ན། ཚོང་ཁང་ནང་དུ་ཚོང་ཟོག་སྒྲིག་གཤོམ་བྱེད་སྐབས། ཁྲུས་རྫས་ཀྱི་རིགས་ལོགས་ཤིག་ཏུ་སྒྲིག་པ་དང། བཟའ་བཅའི་རིགས་ལོགས་གཞན་ཞིག་ཏུ་སྒྲིག་པ་མ་ཟད། ཁྲུས་རྫས་ཀྱི་རིགས་ཀྱང་འདག་ཆལ་དང་ཡི་ཙི་སོ་སོར་སྒྲིག་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་ཚན་རིག་པ་ཚོས་ཀྱང། རྩ་རྫས་སོ་སོའི་ཁྱད་ཆོས་ལ་ལྟོས་ཏེ་གོ་རིམ་སྒྲིག་ཐབས་གནང་ཡོད། ཆེས་ཐོག་མར་རྩ་རྫས་ཤིག་ལྕགས་རིགས་ཡིན་དང་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་གཞི་རྩར་བཟུང་སྟེ་དབྱེ་འབྱེད་བྱས་ཡོད་ཀྱང། རིམ་བཞིན་རྩ་རྫས་ཀྱི་གྲངས་འབོར་ཇེ་མང་དུ་ཕྱིན་པ་ཆབ་ཅིག་རྩ་རྫས་སོ་སོའི་ཞིབ་ཕྲའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱི་གོ་རྟོགས་ཟབ་ཏུ་སོང་སྟེ། གོ་རིམ་སྒྲིག་ཐབས་ཀྱང་ལེགས་སུ་སོང་ཡོད།

ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱི་སུམ་ཚན། Döbereiner’s Triads

ཕྱི་ལོ་ 1817 ལོར་འཇར་མན་གྱིི་རྫས་འགྱུར་རིག་པ་བ་ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱིས་རྩ་རྫས་ཀྱི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་གཞི་རྩར་བཟུང་སྟེ་དབྱེ་འབྱེད་གནང་སྐབས། རྩ་རྫས་གསུམ་རེར་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་ངོས་འཛིན་བྱུང་ཡོད་རྐྱེན། ཁོང་གིས་རྩ་རྫས་དེ་རིགས་ལ་སུམ་ཚན་ཞེས་འབོད་པ་དང། རྩ་རྫས་དེ་དག་སོ་སོའི་རྡུལ་གྲངས་གཞིར་བཟུང་སྟེ་གོ་རིམ་སྒྲིག་སྐབས། རྩ་རྫས་བར་མ་དེའི་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་ནི་རྩ་རྫས་གཞན་དེ་གཉིས་ཀྱི་ཆ་སྙོམས་ཀྱི་གདོས་ཚད་དང་ཕལ་ཆེར་ མཉམ་པ་བྱུང་ཡོད། དཔེར་ན། རྡོ་རྫས་དང། བུལ་རྫས། དུག་སེལ་བཅས་གསུམ་ནི་སུམ་ཚན་(Triad)ཞིག་ཡིན་ཞིང། དེ་ དག་སོ་སོའི་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་ནི་ 6.9 དང། 23.0 དང། 39.0 བཅས་རིམ་པ་བཞིན་ཡིན་རྐྱེན། རྡོ་རྫས་དང་དུག་སེལ་གྱི་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་ཀྱི་ཆ་སྙོམས་ནི་བུལ་རྫས་ཀྱི་མ་རྡུལ་གདོས་ཚད་དང་ཕལ་ཆེར་མཉམ་པ་ཡིན།

གཤམ་གྱི་རེའུ་མིག་ནང་དུ་རྩ་རྫས་གསུམ་རེ་བྱས་པའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་རིགས་ཁ་ཤས་ཤིག་བྲིས་ཡོད་ལ། རྩ་རྫས་དེ་དག་ནི་རེའུ་མིག་གི་གཞུང་དུ་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་ཆུང་བ་ནས་ཆེ་བའི་བར་བསྒྲིགས་ཡོད། རྩ་རྫས་ཀྱི་རིགས་དེ་དག་ནས་ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱི་སུམ་ཚན་གང་དག་ཡིན་པ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་བམ།

Döbereiner’s Triads in tibetan

གོང་གི་རེའུ་མིག་ནས་རྩ་རྫས་ཀྱི་རིགས་ཁ་པ་དང་ག་པ་གཉིས་ནི་ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱི་སུམ་ཚན་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ། རེའི་མིག་ནང་དུ་གསལ་བ་བཞིན། ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱིས་དེའི་སྐབས་སུ་སུམ་ཚན་གསུམ་མ་གཏོགས་ངོས་འཛིན་ཐུབ་མེད་རྐྱེན། དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་ཐབས་འདི་ནི་འོས་འཚམས་ཤིག་མིན་པ་མཐོང་ཡོད།

Johann Wolfgang Döbereiner tibetan

ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡི་བརྒྱད་ཚན་གཏན་སྲོལ། Newlands’ Law Octaves

ཌོ་བྷེ་རེའི་ནེར་གྱི་བྱེད་ཐབས་དེས་རྫས་འགྱུར་རིག་པ་བ་མང་པོ་ཞིག་ལ་རྩ་རྫས་སོ་སོའི་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་ (Atomic mass) དང་ཁྱད་ཆོས་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བའི་བློ་བསྐྱེད་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ 1866 ལོར་ཨིན་ཇིའི་ཚན་རིག་པ་ཇོན་ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡིས་དེའི་སྐབས་སུ་ངོས་འཛིན་ཐུབ་པའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་མ་རྡུལ་སོ་སོའི་གདོས་ཚད་ཀྱི་མཐོ་དམར་ལྟོས་ཏེ་བང་རིམ་སྒྲིག་ཡོད། ཁོང་གིས་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་དམའ་ཤོས་ཡང་རླུང་ནས་འགོ་བརྩམས་ཏེ་དེའི་སྐབས་ཀྱི་མ་རྡུལ་གྱི་གདོས་ཚད་མཐོ་ཤོས་ཐཱོ་རིམ་བར་བསྒྲིགས་ཡོད། དེའི་སྐབས་སུ་ཐཱོ་རིམ་ནི་རྩ་རྫས་གྲངས་ 56 པ་དེ་ཡིན། ཁོང་གིས་བསྒྲིགས་པའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་བང་རིམ་དེའི་ནང་དུ་རྩ་རྫས་བརྒྱད་རེའི་མཚམས་ཀྱི་རྩ་རྫས་བརྒྱད་པ་དེ་དང། རྩ་རྫས་དང་པོ་དེ་གཉིས་དབར་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་པ་ངོས་འཛིན་ཐུབ་ཡོད། ཁོང་གིས་དེ་ནི་རོལ་མོའི་གདངས་རྟགས་བརྒྱད་ཚན་རེ་དང་བསྡུར་ཏེ། བརྒྱད་ཚན་ (Octaves) གྱི་གཏན་སྲོལ་ཞེས་འབོད་པ་དང། ཕྱིས་སུ་དེ་ལ་ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡི་བརྒྱད་ཚན་གཏན་སྲོལ་ཞེས་འབོད་བཞིན་ཡོད། ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡི་བརྒྱད་ཚན་ནང་དུ། རྡོ་རྫས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་བུལ་རྫས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་གཉིས་ཕན་ཚུན་འདྲ་བ་སྟོན་ཡོད། གང་ལགས་ཟེར་ན། བུལ་རྫས་ནི་རྡོ་རྫས་ནས་བརྩིས་པའི་རྩ་རྫས་བརྒྱད་པ་དེ་ཡིན། དེ་བཞིན་དཀར་གཡའ་ནི་བེ་རི་ལིམ་ནས་བརྩིས་པའི་རྩ་རྫས་བརྒྱད་པ་དེ་ཡིན་རྐྱེན། བེ་རི་ལིམ་དང་དཀར་གཡའ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ཕན་ཚུན་འདྲ་པོ་ཡོད། ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡི་བརྒྱད་ཚན་གྱི་མ་དཔེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་གཤམ་གྱི་རེའུ་མིག་ནང་དུ་བྲིས་ཡོད།

Newlands’ Law Octaves tibetan

གོང་གི་རེའུ་མིག་ལ་ཞིབ་བལྟ་བྱས་ཚེ། གཤམ་གྱི་གནད་དོན་དེ་དག་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ།

  • ༡། བརྒྱད་ཚན་གྱི་གཏན་སྲོལ་ནི་དཀར་ཤམ་བར་དུ་འཇུག་པ་ཞིག་ཡིན་ཡང། དཀར་ཤམ་ལས་རྡུལ་གྲངས་(Atomic number) མཐོ་བའི་རྩ་རྫས་ཀྱི་རིགས་ལ་བརྒྱད་ཚན་གྱི་གཏན་སྲོལ་དེ་འཇུག་མི་ཐུབ།
  • ༢། བརྒྱད་ཚན་གྱི་གཏན་སྲོལ་འདི་ནི་ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡིས་རྩ་རྫས་ 56 ལས་མང་བ་འབྱུང་མི་སྲིད་པའི་ཚོད་བགམ་ལ་གཞི་བཞག་སྟེ་གསར་གཏོད་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང། ཕྱིས་སུ་རྩ་རྫས་མང་པོ་ཞིག་གསར་རྙེད་བྱུང་བ་དེ་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ནི་བརྒྱད་ཚན་གྱི་གཏན་སྲོལ་དང་མི་མཐུན་པར་འགྱུར་ཡོད།
  • ༣། རྩ་རྫས་ཚང་མ་རེའུ་མིག་འདིའི་ནང་དུ་ཚུད་པ་ཡོང་ཕྱིར། ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡིས་རེའུ་མིག་གི་ཤག་ཁ་ཤས་ནང་དུ་རྩ་རྫས་གཉིས་རེ་བཞག་པ་མ་ཟད། ཁྱད་ཆོས་མི་མཐུན་པའི་རྩ་རྫས་ཁ་ཤས་གདངས་གཅིག་གི་འོག་ཏུ་བཅུག་ཡོད། དཔེར་ན། ཀོ་བཱལ་དང་གཤའ་དཀར་གཉིས་ཤག་ཅིག་གི་ནང་དུ་བཞག་ཡོད་པ་མ་ཟད། རྩ་རྫས་འདི་གཉིས་དང་ཁྱད་ཆོས་མི་མཐུན་པའི་བཞུར་རླུང་དང། ཚྭ་རླུང། རྦོར་མིན་གྱི་གཞུང་སྟར་ནང་དུ་བཞག་ཡོད། དེ་བཞིན་ཀོ་བཱལ་དང་གཤའ་དཀར་གྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཐུན་པའི་ལྕགས་ནི་རྩ་རྫས་འདི་གཉིས་དང་ཐག་རིང་པོར་བཞག་ཡོད།

དེར་བརྟེན། ནེའུ་ལེན་ཌེ་ཡི་བརྒྱད་ཚན་གཏན་སྲོལ་ནི་གདོས་ཚད་དམའ་བའི་རྩ་རྫས་ཁོ་ནར་འཇུག་པ་ཡིན།

Other Languages
Acèh: Drah kimia
Afrikaans: Periodieke tabel
Alemannisch: Periodensystem
العربية: جدول دوري
asturianu: Tabla periódica
Boarisch: Periodnsystem
беларуская (тарашкевіца)‎: Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: পর্যায় সারণী
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Nguòng-só ciŭ-gĭ-biēu
Cymraeg: Tabl cyfnodol
ދިވެހިބަސް: ޕީރިއަޑިކް ތާވަލު
Esperanto: Perioda tabelo
Gàidhlig: Clàr pillteach
ગુજરાતી: આવર્ત કોષ્ટક
客家語/Hak-kâ-ngî: Ngièn-su chû-khì-péu
Fiji Hindi: Periodic table
Bahasa Indonesia: Tabel periodik
íslenska: Lotukerfið
日本語: 周期表
Gĩkũyũ: Metha Njokereri
한국어: 주기율표
lumbaart: Taula periodica
Baso Minangkabau: Tabel periodik
Bahasa Melayu: Jadual berkala
Plattdüütsch: Periodensystem
नेपाल भाषा: तत्त्वमां
Nederlands: Periodiek systeem
norsk nynorsk: Periodesystemet
Papiamentu: Mesa periodiko
Piemontèis: Tàula periòdica
português: Tabela periódica
tarandíne: Tavele Periodiche
srpskohrvatski / српскохрватски: Periodni sistem elemenata
Simple English: Periodic table
српски / srpski: Периодни систем
Sranantongo: Periodiki sistemi
Basa Sunda: Tabél periodik
Kiswahili: Mfumo radidia
Türkçe: Periyodik tablo
oʻzbekcha/ўзбекча: Kimyoviy elementlar davriy sistemasi
Tiếng Việt: Bảng tuần hoàn
West-Vlams: Periodiek système
Bân-lâm-gú: Chiu-kî-piáu