Цаля

Фрагмент рулеткі, цаля і яе восем доляў

Ца́ля (польск.: cal, ад ням.: Zol[1]) — адзінка даўжыні ў англійскай сістэме мер, роўная 1/12 фута (2,54 см). Cумесна з перстам, рэдка ўжываліся ў помніках старабеларускага пісьменства. Выяўлены толькі адзін прыклад з дакумента, у якім яны ўжываюцца як сінонімы: «а сесь аршинъ великихъ перстовъ или цалей сто, си есть лактей четыри въ собҍ обрҍтаетъ...»[2]. Цаля адносіцца да адзінак даўжыні антрапаметрычнага паходжання. Сярэдне- і верхненямецкае слова «Zol» — фаланга пальца ў XVI ст. ужывалася са значэннем адзінка вымярэння на палец шырыні[3] і, на думку Я. Карскага, праз польскае пасрэдництва было запазычна старабеларускай мовай[4]. Відаць, запазычана яно было з метрычным значэннем, бо з іншымі значэннямі ў старабеларускай мове не выяўлена. Пазней гэта адзінкаўвайшла ў склад сістэмы Вялікага Княства Літоўскага (24 цалі ў адзін локаць[5]).

У наш час выкарыстоўваецца пераважна ў Брытаніі і ЗША. Аднак некаторыя памеры традыцыйна ўказваюцца ў цалях (напрыклад, дыяганаль манітораў, дыяметр цвёрдых і гнуткіх магнітных дыскаў і інш.).

У ВКЛ выкарыстоўвалася цаля роўная 2,7 см. У Расійскай імперыі ўжывалася назва руск.: дюйм.

Слова увля у сучаснай беларускай мове ўжываецца са значэннем адзінкі даўжыні: «Ну, усе выгоды каля бока, тае зямлі якраз валока, — Міхал распісваў з жарам далей. — А чорны грунт — дванаццаць цалей»[6]; «Такім чынам, бачыў я кожны дзюйм, кожную цалю таго берага, ля якога мы праплывалі»[7]. Яно ўжываецца ў словазлучэннях «свайго не ўпусціць ні на цалю» — не ўпусціць сваёй карысці, «не саступіць і цалі» — не ўступіць нічога нікому: «Той самы Богут, што без жалю гатоў зарваць чужы кусок і высмактаць з цябе ўвесь сок, свайго ж не ўпусціць ні на цалю»[8]; «Я не саступлю і цалі. Мяне не на тое нарадзілі»[9]. У сучаснай беларускай мове ўжываецца таксама прыметнік «цалёвы» — даўжынёй на цалю і ўтвораны ад яго назоўнік «цалёўка» — дошка на цалю таўшчынёй: «...каля коміна стаяла матчына прасніца, скрыначка з рашпілем, абцугамі і цалёвымі ржавымі цвікамі»[10]; «Агата пайшла ў мыцельнік, за перагародку з цалёвак, нібы мыць міскі»[11].

У сучаснай беларускай мове агульнапрынятага літарнага скарачэння для пазначэньня цаляў няма. Часцей за ўсё капіруецца англійскае пазначэнне: падвойная рыска (  — U+2033), якая ставіцца без прабелу пасля лікавага значэння, напрыклад: 3″ (3 цалі). У англійскамоўных краінах таксама выкарыстоўваецца скарачэнне «in» (англ.: inch — цаля): «3 in».

іншыя мовы
Afrikaans: Duim
Ænglisc: Ynce
العربية: بوصة
asturianu: Pulgada
башҡортса: Дюйм
беларуская (тарашкевіца)‎: Цаля
български: Инч
বাংলা: ইঞ্চি
brezhoneg: Meutad
bosanski: Inč
català: Polzada
čeština: Palec (jednotka)
Чӑвашла: Дюйм
Cymraeg: Modfedd
dansk: Tomme
Ελληνικά: Ίντσα
English: Inch
Esperanto: Colo
español: Pulgada
euskara: Hazbete
فارسی: اینچ
suomi: Tuuma
Võro: Toll
français: Pouce (unité)
Frysk: Inch
galego: Polgada
Gaelg: Oarlagh
עברית: אינץ'
हिन्दी: इंच
Kreyòl ayisyen: Pous (mezi)
հայերեն: Դյույմ
Bahasa Indonesia: Inci
日本語: インチ
ქართული: დუიმი
қазақша: Дюйм
ಕನ್ನಡ: ಅಂಗುಲ
한국어: 인치
kurdî: Înç
Lingua Franca Nova: Diton (unias de mesura)
lietuvių: Colis
latviešu: Colla
македонски: Инч
монгол: Инч (нэгж)
मराठी: इंच
Bahasa Melayu: Inci
Nederlands: Inch
norsk nynorsk: Tomme
occitan: Poce (unitat)
ਪੰਜਾਬੀ: ਇੰਚ
polski: Cal
Piemontèis: Pòles
پنجابی: انچ
português: Polegada
română: Țol (unitate)
русский: Дюйм
Scots: Inch
سنڌي: انچ
srpskohrvatski / српскохрватски: Inč
Simple English: Inch
slovenščina: Palec
shqip: Inçi
српски / srpski: Инч
svenska: Tum
Kiswahili: Inchi
தமிழ்: அங்குலம்
తెలుగు: అంగుళం
Tagalog: Dali (haba)
Türkçe: İnç
українська: Дюйм
اردو: پور
oʻzbekcha/ўзбекча: Dyuym
Tiếng Việt: Inch
Winaray: Pulgada
吴语: 英寸
მარგალური: დუიმი
中文: 英寸
粵語: