Нідэрланды

Нідэрланды
Koninkrijk der Nederlanden
Flag of the Netherlands.svg Герб Нідэрландаў
Сцяг Нідэрландаў Герб Нідэрландаў
EU-Netherlands.svg
Дэвіз: «Je Maintiendrai
( нідэрл.: Ik zal handhaven, бел.: Я выстаю
Гімн: «Het Wilhelmus»
Дата незалежнасці Абвешчана 26 ліпеня 1581 года
Прызнана 30 студзеня 1648 года (ад  Іспаніі)
Афіцыйная мова Нідэрландская
Сталіца Амстэрдам¹
Найбуйнейшыя гарады Амстэрдам, Гаага, Ротэрдам
Форма кіравання канстытуцыйная манархія
Манарх
Прэм'ер-міністр
Вілем-Аляксандр
Марк Рутэ
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
131-я ў свеце
41 526 км²
18,41
Насельніцтва
• Ацэнка ( студзень 2007)
Шчыльнасць

16 357 373 [1] чал. ( 59-я)
394 чал./км²
ВУП ( ППЗ)
  • Разам ( 2008)
  • На душу насельніцтва

$862,9 млрд. [2]  ( 15-ы)
$51 657 [2]
ІРЧП ( 2011) 0,910 (вельмі высокі) ( 3-ы)
Валюта еўра² ( EUR, код 978)
Інтэрнэт-дамены .nl, .eu
Тэлефонны код +31
Часавыя паясы +1
(1)  Гаага — рэзідэнцыя ўрада
(2) Да 2002: гульдэн

Нідэрланды ( нідэрл.: Nederland, нідэрландскае вымаўленне ) — заходнееўрапейская дзяржава, што амываецца Паўночным морам (даўжыня берагавой лініі — 451 км), мяжуе з Германіяй і Бельгіяй (даўжыня мяжы — 1027 км).

Сталіцай дзяржавы з'яўляецца Амстэрдам, але парламент і ўрад знаходзяцца ў Гаазе. Іншыя важныя гарады: Ротэрдам — найвялікшы порт краіны і адзін з найбуйнейшых партоў свету, Утрэхт — цэнтр чыгуначнай сістэмы краіны і Эйндхавен — цэнтр электронікі і высокіх тэхналогій.

Назва «Нідэрланды» у перакладзе азначае «ніжнія землі», аднак перакладаць яе літаральна няправільна, бо з гістарычных прычын, гэтым тэрмінам прынята зваць тэрыторыю, якая прыкладна адпавядае сённяшнім Нідэрландам, Бельгіі і Люксембургу ( Бенілюкс). Нідэрланды часта называюць Галандыяй, хоць гэта палітычна няверна, бо Паўднёвая і Паўночная Галандыя — гэта толькі дзве з дванаццаці правінцый Нідэрландаў.

Гісторыя

Першыя археалагічныя сведчанні знаходжання старажытнага чалавека на тэрыторыі цяперашніх Нідэрландаў адносяцца да ніжняга палеаліту (каля 250 тыс. гадоў назад). Першыя жыхары былі паляўнічымі і збіральнікамі. У канцы ледавіковага перыяду тэрыторыя была заселена рознымі палеалітычнымі групамі. Каля 8000 гадоў да нашай эры ў краіне пражывала мезалітычныя плямёны, а ў наступныя некалькі тысячагоддзяў наступіў жалезны век з адносна высокім узроўнем жыцця.

Падчас прыбыцця рымлян Нідэрланды былі заселеныя германскімі плямёнамі, такімі як тубанты, канінефаты і фрызы, якія пасяліліся там каля 600 гадоў да нашай эры. Кельцкія плямёны, такія як эбуроны і менапіі, засялялі поўдзень краіны. Германскія плямёны фрызаў з'яўляюцца адной з галін тэўтонаў, якія прыйшлі на землі Нідэрландаў прыблізна ў сярэдзіне I тыс. да н. э. У пачатку рымскай каланізацыі ў краіну таксама прыбылі германскія плямёны батавы і таксандры. У перыяд Рымскай імперыі паўднёвая частка цяперашніх Нідэрландаў была захоплена рымлянамі і стала часткай правінцыі Белгіка ( лац.: Gallia Belgica), а пазней — правінцыяй Ніжняя Германія ( лац.: Germania Inferior).

У Сярэднія вякі Ніжнія краіны (прыкладна складаюцца з цяперашніх Бельгіі і Нідэрландаў) уключалі ў сябе розныя графствы, герцагствы і епархіі, якія ўваходзілі ў склад Свяшчэннай Рымскай імперыі. Яны былі аб'яднаны ў адну дзяржаву пад уладай Габсбургаў ў XVI ст. Пасля распаўсюджвання кальвінізму пачалася Контррэфармацыя, якая выклікала раскол у краіне. Спробы іспанскага караля Філіпа II цэнтралізаваць дзяржаву прывялі да паўстання супраць іспанскага панавання пад кіраўніцтвам Вільгельма I Аранскага. 26 ліпеня 1581 года была абвешчана незалежнасць краіны, афіцыйна прызнаная іншымі дзяржавамі толькі пасля васьмідзесяцігадовае вайны ( 15681648). У гады вайны за незалежнасць пачаўся «Залаты век» Нідэрландаў, перыяд эканамічнага і культурнага росквіту, які заняў усё XVII стагоддзе.

Вільгельм I Аранскі лічыцца заснавальнікам незалежных Нідэрландаў.

Пасля спынення французскай акупацыі ў пачатку XIX стагоддзя Нідэрланды ператварыліся ў манархію пад уладай дома Аранскіх. У 1830 ў Бельгія канчаткова аддзялілася ад Нідэрландаў і стала самастойным каралеўствам. Люксембург атрымаў незалежнасць у 1890 годзе. Пад ціскам ліберальных палітыкаў краіна ў 1848 у была ператворана ў парламентскую канстытуцыйную манархію. Такі палітычны лад захоўваецца і да сённяшняга дня, з кароткім перапынкам падчас нацысцкай акупацыі.

У ходзе Першай сусветнай вайны Нідэрланды захоўвалі нейтралітэт, але падчас Другой сусветнай вайны на працягу пяці гадоў былі акупаваныя Германіяй. У ходзе германскага ўварвання Ротэрдам быў падвергнуты бамбардзіроўцы, пры якой быў амаль цалкам разбураны цэнтр горада. Падчас акупацыі ахвярамі Халакосту сталі каля пяцідзесяці тысяч нідэрландскіх яўрэяў.

Пасля вайны пачалося хуткае аднаўленне краіны, чаму спрыяў план Маршала, арганізаваны Злучанымі Штатамі Амерыкі. Дзякуючы гэтаму Нідэрландам хутка ўдалося стаць сучаснай індустрыяльнай краінай. Дзяржаўную незалежнасць набылі былыя калоніі Інданезія і Сурынам. У выніку масавай іміграцыі з Інданэзіі, Турцыі, Марока, Сурынама і Антыльскіх астравоў Нідэрланды сталі культурна неаднароднай краінай з вялікай доляй мусульманскага насельніцтва.

У шасцідзясятыя і сямідзясятыя гады адбыліся вялікія сацыяльныя і культурныя змены. Завязаліся больш цесныя зносіны паміж каталікамі і пратэстантамі, адрозненні паміж слаямі насельніцтва таксама сталі менш прыкметныя з-за росту ўзроўню жыцця і развіцця адукацыі. Эканамічныя правы жанчын значна пашырыліся, і яны ўсё часцей сталі займаць высокія пасады на прадпрыемствах і ва ўрадзе. Таксама ім было прадастаўлена пасіўнае выбарчае права, гэта значыць права быць абранымі. Урад пастаянна клапоціцца не толькі аб эканамічным росце, але і аб абароне навакольнага асяроддзя. Насельніцтва атрымала шырокія сацыяльныя правы.

25 сакавіка 1957 Нідэрланды сталі адной з краін-заснавальніц Еўрапейскага саюза і ў далейшым шмат зрабілі для еўрапейскай інтэграцыі. Аднак на рэферэндуме па Еўрапейскай Канстытуцыі у чэрвені 2005 года больш за палавіну нідэрландцаў прагаласавала супраць яе прыняцця. Такім чынам, Нідэрланды сталі другой краінай, якая адхіліла праект адзінай канстытуцыі ЕС (пасля Францыі).

іншыя мовы
Acèh: Blanda
Afrikaans: Nederland
Alemannisch: Niederlande
አማርኛ: ኔዘርላንድ
aragonés: Países Baixos
Ænglisc: Niðerland
العربية: هولندا
ܐܪܡܝܐ: ܗܘܠܢܕܐ
asturianu: Países Baxos
azərbaycanca: Niderland
تۆرکجه: هولند
башҡортса: Нидерланд
Boarisch: Holland
žemaitėška: Nīderlandā
Bikol Central: Nederlands
беларуская (тарашкевіца)‎: Нідэрлянды
български: Нидерландия
भोजपुरी: नीदरलैंड
Bislama: Netherlands
Bahasa Banjar: Walanda
བོད་ཡིག: ཧོ་ལན།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: নেদারল্যান্ড
brezhoneg: Izelvroioù
bosanski: Holandija
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Belanda
буряад: Нидерланд
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Hò̤-làng
нохчийн: Нидерландаш
Cebuano: Olanda
Tsetsêhestâhese: Netherlands
کوردی: ھۆلەند
qırımtatarca: Felemenk
čeština: Nizozemsko
kaszëbsczi: Néderlandzkô
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Нидєрландꙑ
Чӑвашла: Нидерландсем
dansk: Holland
Deutsch: Niederlande
Zazaki: Hollanda
dolnoserbski: Nižozemska
ދިވެހިބަސް: ނެދަލޭންޑު
eʋegbe: Netherlands
Ελληνικά: Ολλανδία
emiliàn e rumagnòl: Ulànda
English: Netherlands
Esperanto: Nederlando
español: Países Bajos
eesti: Holland
euskara: Herbehereak
estremeñu: Paisis Baxus
فارسی: هلند
Fulfulde: Holannda
suomi: Alankomaat
Võro: Holland
Na Vosa Vakaviti: Oladi
føroyskt: Niðurlond
arpetan: Payis-Bâs
Nordfriisk: Nederlönje
furlan: Paîs Bas
Frysk: Nederlân
Gaeilge: An Ísiltír
Gagauz: Niderland
贛語: 荷蘭
Gàidhlig: Na Tìrean Ìsle
Avañe'ẽ: Tetãnguéra Yvýi
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: नेदरलँड्स
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌽𐌹𐌸𐍂𐌰𐌻𐌰𐌽𐌳
ગુજરાતી: નેધરલેંડ
客家語/Hak-kâ-ngî: Hò-làn
Hawaiʻi: Hōlani
עברית: הולנד
हिन्दी: नीदरलैण्ड
Fiji Hindi: The Netherlands
hrvatski: Nizozemska
hornjoserbsce: Nižozemska
Kreyòl ayisyen: Peyiba
magyar: Hollandia
Հայերեն: Նիդերլանդներ
interlingua: Paises Basse
Bahasa Indonesia: Belanda
Interlingue: Nederland
Ilokano: Olanda
íslenska: Holland
italiano: Paesi Bassi
日本語: オランダ
Patois: Nedalanz
la .lojban.: nederland
Basa Jawa: Walanda
Qaraqalpaqsha: Niderlandiya
Taqbaylit: Timura n Wadda
Адыгэбзэ: Нидерлэндхэр
Kabɩyɛ: Peyibaa
Kongo: Pays-Bas
Gĩkũyũ: Netharandi
kalaallisut: Hollandi
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេសហូឡង់
한국어: 네덜란드
Перем Коми: Недерланд
къарачай-малкъар: Нидерландла
Ripoarisch: Niederlande
Kurdî: Holenda
kernowek: Iseldiryow
Latina: Nederlandia
Lëtzebuergesch: Holland
лакку: Нидирланд
Limburgs: Nederland
Ligure: Paixi Basci
lumbaart: Paes Bass
lingála: Holanda
لۊری شومالی: ھولند
lietuvių: Nyderlandai
latgaļu: Nīderlandeja
latviešu: Nīderlande
Basa Banyumasan: Landa
мокшень: Недерлантт
Malagasy: Nederlandy
олык марий: Нидерланде
Māori: Hōrana
Baso Minangkabau: Balando
македонски: Холандија
монгол: Нидерланд
Bahasa Melayu: Belanda
မြန်မာဘာသာ: နယ်သာလန်နိုင်ငံ
مازِرونی: هلند
Dorerin Naoero: Niterand
Nāhuatl: Tlanitlalpan
Napulitano: Ulanna
Plattdüütsch: Nedderlannen (Europa)
Nedersaksies: Nederlaand
नेपाल भाषा: नेदरल्यान्द्स्
Nederlands: Nederland
norsk nynorsk: Nederland
norsk: Nederland
Novial: Nederlande
Nouormand: Pays Bas
Sesotho sa Leboa: Netherlands
Chi-Chewa: Netherlands
Livvinkarjala: Alangomuat
Oromoo: Neezerlaandi
ਪੰਜਾਬੀ: ਨੀਦਰਲੈਂਡ
Pangasinan: Olánda
Kapampangan: Paises Bahes
Papiamentu: Hulanda
Picard: Bas-Païs
Deitsch: Holland
Pälzisch: Niederlande
Norfuk / Pitkern: Dem Nethiland
polski: Holandia
Piemontèis: Pais Bass
پنجابی: نیدرلینڈز
Ποντιακά: Ολλανδία
پښتو: هالنډ
português: Países Baixos
Runa Simi: Urasuyu
rumantsch: Pajais Bass
Romani: Olanda
română: Țările de Jos
armãneashti: Olanda
tarandíne: Pajèsere Vasce
русский: Нидерланды
русиньскый: Нідерланды
Kinyarwanda: Ubuholandi
саха тыла: Недерланд
sicilianu: Paisi Vasci
davvisámegiella: Vuolleeatnamat
srpskohrvatski / српскохрватски: Nizozemska
Simple English: Netherlands
slovenčina: Holandsko
slovenščina: Nizozemska
Gagana Samoa: Netalani
chiShona: Netherlands
Soomaaliga: Holland
shqip: Holanda
српски / srpski: Холандија
Sranantongo: Bakrakondre
SiSwati: IDashi
Sesotho: Hôlanê
Seeltersk: Niederlounde
Basa Sunda: Walanda
Kiswahili: Uholanzi
ślůnski: Ńiderlandy
tetun: Olanda
тоҷикӣ: Нидерланд
Türkmençe: Niderlandlar
Tagalog: Netherlands
lea faka-Tonga: Holani
Tok Pisin: Netherlands
Türkçe: Hollanda
Xitsonga: Netherlands
татарча/tatarça: Нидерланд
chiTumbuka: Netherlands
удмурт: Нидерланд
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: گوللاندىيە
українська: Нідерланди
oʻzbekcha/ўзбекча: Niderlandlar
vèneto: Paéxi Basi
vepsän kel’: Alamad
Tiếng Việt: Hà Lan
West-Vlams: Holland
Volapük: Nedän
walon: Bas Payis
Winaray: Nederlandes
Wolof: Olaand
吴语: 尼德兰
isiXhosa: ENetherlands
მარგალური: ნიდერლანდი
ייִדיש: האלאנד
Vahcuengh: Hwzlanz
Zeêuws: Nederland
中文: 荷兰
文言: 荷蘭
Bân-lâm-gú: Hô-lân
粵語: 荷蘭
isiZulu: Netherlands