Карл Ліней

Карл Ліней
Carolus Linnaeus
Carl von Linné.jpg
Дата нараджэння

23 мая 1707(1707-05-23) [1] [2]

Месца нараджэння

Росхульт [d], Älmhult Municipality [d], Лен Крунуберг, Швецыя [3]

Дата смерці

10 студзеня 1778(1778-01-10) [1] [4] [5] [6] [2] (70 гадоў)

Месца смерці

Лінееўскае Хамарбю [d], камуна Упсала [d], лен Упсала, Швецыя [7] [5]

Месца пахавання

Кафедральны сабор Упсалы

Грамадзянства

Flag of Sweden.svg  Швецыя

Бацька:

Nils Ingemarsson Linnaeus [d] [5]

Маці:

Christina Brodersonia [d] [5]

Жонка

Sara Elisabeth Moræa [d]

Дзеці:

Carl Linnaeus the Younger [d] і Elisabeth Christina von Linné [d]

Род дзейнасці

геолаг, прафесар, батанік, урач, аўтабіёграф, натураліст, міколаг, птэрыдолаг, bryologist, заолаг, энтамолаг

Навуковая сфера

біялогія, батаніка

Месца працы

Упсальскі ўніверсітэт

Альма-матар

Універсітэт Хардэрвейка [d]
Лундскі ўніверсітэт
Упсальскі ўніверсітэт

Навуковы кіраўнік

Улаф Рудбек [d] і Іаган дэ Гортэр [d]

Вядомыя вучні
Узнагароды і прэміі

Ордэн Палярнай зоркі

Подпіс

Подпіс

Лагатып Вікікрыніц Творы у Вікікрыніцах
Commons-logo.svg  Карл Ліней на Вікісховішчы
Сістэматык жывой прыроды
Band 1x200px.png
Даследчык, які апісаў шэраг заалагічных таксонаў. Для ўказання аўтарства, назвы гэтых таксонаў суправаджаюць абазначэннем « Linnaeus».

Carolus Linnaeus на Віківідах
Старонка на Віківідах
Carl von Linné на Вікісховішчы
Выявы на Вікісховішчы

Карл фон Ліней ( шведск.: Carolus Linnaeus; 23 мая 1707, Росхульт, Смоланд, Швецыя — 10 студзеня 1778, Упсала, Швецыя) — шведскі прыродазнавец.

Біяграфія

Нарадзіўся ў сям'і вясковага пастара. Бацькі хацелі, каб Карл стаў святаром, але яго з юнацтва захапляла прыродазнаўчая гісторыя, асабліва батаніка. Гэтыя заняткі заахвочваў мясцовы лекар, які параіў Лінею абраць прафесію медыка, бо тымчасова батаніка лічылася часткай фармакалогіі. У 1727 г. Ліней паступіў у Лундскі ўніверсітэт, пазней перайшоў у Упсальскі ўніверсітэт, дзе выкладанне батанікі і медыцыны было лепш. У Упсале працаваў разам з Улафам Цэльсіем, тэолагам і батанікам-аматарам, якія ўдзельнічаў у падрыхтоўцы кнігі Біблейская батаніка (Hierobotanicum) — пераліку раслін, згаданых у Бібліі. У 1729 г. у якасці навагодняга падарунку Цэльсію Ліней напісаў эсэ «Уводзіны да змовін раслін» (Praeludia sponsalorum plantarun), у якім паэтычна апісаў працэс размнажэння раслін. У 1731 г., абараніўшы дысертацыю, Ліней стаў асістэнтам прафесара батанікі О. Рудбека. У наступным годзе здзейсніў вандроўку па Лапландыі, збіраючы ўзоры раслін. Упсальскае навуковае таварыства, якое субсідавала гэту працу, апублікавала пра яе толькі кароткую справаздачу — «Флора Лапландыі» (Flora Lapponica). Падрабязная праца Лінея пра расліны Лапландыі выйшла толькі ў 1737 г., а жыва напісаны дзённік экспедыцыі «Лапландскае быццё» (Lachesis Lapponica) выйшаў ужо пасля смерці Лінея ў лацінскім перакладзе.

У 1733—1734 г. Ліней чытаў лекцыі і вёў навуковую працу ва ўніверсітэце, напісаў шэраг кніг і артыкулаў. Аднак працяг медыцынскай кар'еры па традыцыі патрабаваў атрымання навуковай ступені за мяжой. У 1735 г. Ліней паступіў у Хардэрвейкскі ўніверсітэт у Нідэрландах, дзе ў тым жа годзе атрымаў ступень доктара медыцыны. У Нідэрландах зблізіўся з вядомым лейдэнскім урачом Германам Бургавэ, які парэкамендаваў Лінея бургамістру Амстэрдама Георгу Кліфарту, захопленаму садоўніку, які сабраў калекцыю экзатычных раслін. Кліфарт зрабіў Лінея сваім асабістым лекарам і даручыў яму вызначыць і класіфікаваць яго разводныя расліны. Вынікам стаў трактат «Кліфартаўскі сад» (Hortus Cliffortianus), апублікаваны ў 1737 г.

У 1736—1738 г. у Нідэрландах выйшлі першыя выданні прац Лінея: у 1736 — «Сістэма прыроды» (Systema naturae), «Батанічная бібліятэка» (Bibliotheca botanica) і «Асновы батанікі» (Fundamenta botanica); у 1737 г. — «Крытыка батанікі» (Critica botanica), «Роды раслін» (Genera plantarum), «Флора Лапландыі» (Flora Lapponica) і «Кліфартаўскі сад» (Hortus Cliffortianus); у 1738 г. — «Класы раслін» (Classes plantarum), «Сход родаў» (Corollarium generum) і «Палавы метад» (Methodus sexualist). У 1738 г. Ліней адрэдагаваў кнігу пра рыб «Іхтыялогія» (Ichthyologia), пакінутую няскончанай пасля смерці яго сябра Петера Артэдзі. Батанічныя працы, асабліва «Роды раслін», ляглі ў аснову сучаснай сістэматыкі раслін. У іх Ліней апісаў і ўжыў новую сістэму класіфікацыі, значна спрасціўшую вызначэнне арганізмаў. У метадзе, які ён назваў «палавым», націск рабіўся на будову і колькасці рэпрадуктыўных структур раслін, г.зн. тычачак і песцікаў.

Яшчэ больш смелай была «Сістэма прыроды», спроба размеркаваць усе тварэнні прыроды — жывёл, расліны і мінералы — па класах, атрадах, родах і відах, а таксама вызначыць правілы іх ідэнтыфікацыі. Выпраўленыя і дапоўненыя выданні гэтага трактата выходзілі 12 раз на працягу жыцця Лінея і некалькі разоў перавыдаваліся пасля яго смерці.

У 1738 г. Ліней па даручэнні Кліфарта наведаў батанічныя цэнтры Англіі. Атрымаў запрашэнні працаваць у Нідэрландах і Германіі, аднак аддаў перавагу вяртанню ў Швецыю і ў 1739 г. адкрыў медыцынскую практыку ў Стакгольме. У 1741 г. быў прызначаны прафесарам медыцыны Упсальскага універсітэта, а ў 1742 г. — прафесарам батанікі. Наступныя гады Ліней галоўным чынам выкладаў, аднак тады ж здзейсніў некалькі навуковых экспедыцый у малавывучаныя вобласці Швецыі. Збіральнікі ўсяго свету дасылалі яму асобнікі невядомых формаў жывога, і Ліней апісваў у сваіх кнігах лепшыя знаходкі.

У 1745 г. Ліней апублікаваў працу «Флора Швецыі» (Flora Suecica), у 1746 г. — «Фаўна Швецыі» (Fauna Suecica), у 1748 г. — «Упсальскі сад» (Hortus Upsaliensis). У Швецыі і за мяжой працягвалі выходзіць новыя выданні «Сістэмы прыроды». Некаторыя з іх, асабліва шостае (1748), дзясятае (1758) і дванаццатае (1766), змяшчалі дадатковыя матэрыялы. Вядомае 10-е і 12-е выданні сталі энцыклапедычнымі шматтомнікамі, якія змяшчалі кароткія апісанні ўсіх вядомых тымчасова відаў жывёл, раслін і мінералаў. Артыкул пра кожны від дапаўнялася інфармацыяй пра яго геаграфічны распаўсюд, асяроддзе абітання, паводзінах і разнавіднасцях. Менавіта ў 10-м выданні Ліней упершыню даў падвойныя (бінарныя, ці бінамінальныя) назвы ўсім вядомым яму відам жывёл. У 1753 г. Ліней скончыў працу «Віды раслін» (Species plantarum); у ёй змяшчаліся апісанні і бінарныя назвы ўсіх відаў раслін, якія вызначылі сучасную батанічную наменклатуру. У кнізе «Філасофія батанікі» (Philosophia botanica), якая выйшла ў 1751 г., Ліней афарыстычна выказаў прынцыпы, якімі ён кіраваўся пры вывучэнні раслін.

Бінарная сістэма прадвызначае, што ў кожнага віду раслін і жывёл ёсць адзіная навуковая назва (бінамен), якая належыць толькі яму аднаму і складаецца ўсяго з двух слоў (лацінскіх ці латынізаваных). Першае з іх — агульнае для цэлай групы блізкіх адзін да аднаго відаў, складнікаў аднаго біялагічнага роду. Другое — відавы эпітэт — уяўляе сабою прыметнік ці назоўнік, які датычыць толькі да аднаго віду дадзенага роду. Так, леў і тыгр, якія ўключаюцца ў род Каты (Felis), завуцца адпаведна Felis leo і Felis tigris, а воўк з роду Сабакі (Canis) — Canis lupus. Сам Ліней не надаваў бінарнай сістэме адмысловага значэння і рабіў націск на полінамінальную, г.зн. шматслоўную назву-апісанне, а адпаведны яму бінамен сам лічыў простай назвай (nomen trivialis), не меўшай навуковага значэння і прызначанай ўсяго толькі палегчыць запамінанне віду.

іншыя мовы
Afrikaans: Carolus Linnaeus
Alemannisch: Carl von Linné
aragonés: Carl von Linné
asturianu: Carl von Linné
azərbaycanca: Karl Linney
تۆرکجه: کارل لینه
башҡортса: Карл Линней
Boarisch: Carl von Linné
žemaitėška: Karls Liniejos
беларуская (тарашкевіца)‎: Карл Лінэй
български: Карл Линей
brezhoneg: Carl von Linné
bosanski: Carl von Linné
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Carl Linnaeus
нохчийн: Линней, Карл
corsu: Linneu
čeština: Carl Linné
kaszëbsczi: Karol Linneùsz
Чӑвашла: Линней Карл
dolnoserbski: Carl von Linné
English: Carl Linnaeus
Esperanto: Karolo Lineo
español: Carlos Linneo
euskara: Lineo
estremeñu: Carl von Linné
فارسی: کارل لینه
français: Carl von Linné
Nordfriisk: Carl von Linné
Gàidhlig: Carl von Linné
Avañe'ẽ: Carolus Linnaeus
Fiji Hindi: Carl Linnaeus
hrvatski: Carl Linné
hornjoserbsce: Carl von Linné
Հայերեն: Կառլ Լինեյ
interlingua: Carl von Linné
Bahasa Indonesia: Carolus Linnaeus
íslenska: Carolus Linnaeus
italiano: Linneo
Basa Jawa: Carolus Linnaeus
ქართული: კარლ ლინე
Kabɩyɛ: Carl von Linne
қазақша: Карл Линней
한국어: 칼 폰 린네
Кыргызча: Карл Линней
Lëtzebuergesch: Carl von Linné
Limburgs: Carl Linnaeus
lumbaart: Carl von Linné
lingála: Carl von Linné
lietuvių: Carl von Linné
latviešu: Kārlis Linnejs
Malagasy: Carl von Linné
олык марий: Линне Карыл
Baso Minangkabau: Carolus Linnaeus
македонски: Карл Лине
монгол: Карл Линней
Bahasa Melayu: Carl Linnaeus
Mirandés: Carolus Linnaeus
မြန်မာဘာသာ: ကားလ် လင်းနီးယပ်
Dorerin Naoero: Carl Linnaeus
Napulitano: Carl von Linné
Plattdüütsch: Carl von Linné
Nedersaksies: Carolus Linnaeus
Nederlands: Carl Linnaeus
norsk nynorsk: Carl von Linné
Livvinkarjala: Carl Linnaeus
Kapampangan: Carolus Linnaeus
Piemontèis: Carl von Linné
پنجابی: کارل لنیاس
português: Carolus Linnaeus
Runa Simi: Carl von Linné
română: Carl Linné
armãneashti: Carolus Linnaeus
русский: Линней, Карл
русиньскый: Карл Лінней
संस्कृतम्: केरोलस् लीनियस्
саха тыла: Карл Линней
sicilianu: Carolus Linnaeus
srpskohrvatski / српскохрватски: Carolus Linnaeus
Simple English: Carolus Linnaeus
slovenčina: Carl Linné
slovenščina: Carl Linnaeus
shqip: Karl Lineu
српски / srpski: Карл фон Лине
Seeltersk: Carolus Linnaeus
Basa Sunda: Carolus Linnaeus
Kiswahili: Carl Linnaeus
ślůnski: Carl von Linné
Türkmençe: Karl Linneý
Tagalog: Carl Linnaeus
Türkçe: Carl Linnaeus
татарча/tatarça: Карл Линней
українська: Карл Лінней
اردو: لنی اس
oʻzbekcha/ўзбекча: Carl Linnaeus
vepsän kel’: Linnei Karl
Tiếng Việt: Carl Linnaeus
West-Vlams: Carolus Linnaeus
Winaray: Carl Linnaeus
მარგალური: კარლ ლინე
Yorùbá: Carl Linnaeus
Bân-lâm-gú: Carolus Linnaeus
粵語: 林奈