Дзяржава

Дзяржа́ва — адмысловая арганізацыя грамадства, аб'яднанага агульнымі сацыяльнымі і культурнымі інтарэсамі. Займае акрэсленую тэрыторыю, мае ўласную сістэму кіравання, валодае ўнутраным і вонкавым суверэнітэтам.

Дзяржава аперshуе пэўнымі метадамі захавання і падтрымання дзяржаўнай цэласнасці, суверэнітэту, правапарадку, традыцый ўнутры грамадства, усталёўвае пэўны парадак узаемаадносін паміж грамадзянамі дзяржавы, і залучае ў сваю дзейнасць усё насельніцтва на ўласнай і іншых тэрыторыях, у адпаведнасці з міжнароднымі дамовамі дзяржавы. Парадак узаемаадносін паміж членамі грамадства і прымянення ўлады вызначаецца канстытуцыяй, законамі і іншымі прававымі дакументамі дзяржавы, якія з'яўляюцца часткай будовы дзяржавы; а таксама традыцыямі, якія сфарміраваліся ўнутры дзяржавы, у гістарычнай рэчаіснасці.

У сучасных капіталістычных дзяржавах, яе асноўнымі мэтамі дэкларуюцца:

  • абарона правоў грамадзян, захаванне нармальных узаемаадносін паміж членамі грамадства, якія заключаюцца ў забеспячэнні пэўнага ўзроўню бяспекі жыцця і ўласнасці людзей, г. зн. бяспекі іх асабістай, навуковай, творчай і камерцыйнай дзейнасці;
  • рэалізацыя і захаванне агульных для членаў грамадства матэрыяльных і духоўных мэтаў і каштоўнасцей, такіх як свабода, мараль, справядлівасць, медыцына, адукацыя, дарогі, экалогія.

Тэрмін звычайна выкарыстоўваецца ў прававым, палітычным, а таксама сацыяльным кантэкстах. У цяперашні час уся сухапутная тэрыторыя на планеце Зямля, за выключэннем Антарктыды і прылеглых да яе астравоў, падзелена паміж прыкладна дзвюма сотнямі дзяржавамі. У параўнанні з суполкай, якая з'яўляецца простым грамадствам, дзяржава ўтрымлівае ў сабе сацыяльны клас (або класы), прафесійным заняткам якога (або якіх) з'яўляецца кіраванне агульнымі справамі (пры абшчыннай будове кожны супольнік датычны да кіравання справамі) [1].

Вызначэнне дзяржавы

Тлумачальны слоўнік рускай мовы Ожагава і Шведавай дае два вызначэнні: «1. Асноўная палітычная арганізацыя грамадства, якая ажыццяўляе кіраванне грамадствам, ахову яго эканамічнай і сацыяльнай структуры» і «2. Краіна, змешчаная пад кіраваннем палітычнай арганізацыі, што ажыццяўляе ахову яе эканамічнай і сацыяльнай структуры.»

Вызначэнне дзяржавы ў міжнародным праве

На 2005 год не існуе юрыдычнага вызначэння дзяржавы, прызнанага ўсімі краінамі свету. Арганізацыя Аб'яднаных Нацый, хоць і з'яўляецца найбуйнейшай міжнароднай арганізацыяй, не мае паўнамоцтваў сцвярджаць, што штосьці з'яўляецца дзяржавай.

«Прызнанне новай дзяржавы або ўрада — гэта акт, які могуць здзейсніць або адмовіцца здзейсніць толькі дзяржавы і ўрады. Як правіла, яно азначае гатоўнасць усталяваць дыпламатычныя адносіны. Арганізацыя Аб'яднаных Нацый — гэта не дзяржава і не ўрад, і таму яна не валодае ніякімі паўнамоцтвамі прызнаваць тую або іншую дзяржаву або ўрад.» [2]

Адзін з нешматлікіх дакументаў, што даюць вызначэнне тэрміну «дзяржава» ў міжнародным праве, гэта Канвенцыя Монтэвідэа, падпісаная ў 1933 некалькімі амерыканскімі дзяржавамі. СССР і Беларусь яе не падпісвалі.

Гл. таксама: Міжнародна-прававое прызнанне.

Вызначэнне дзяржавы ў навуцы

У падручніку «Агульная тэорыя права і дзяржавы» прапаноўваецца наступнае вызначэнне дзяржавы — гэта «адмысловая арганізацыя палітычнай улады грамадства, якая выклікае прыхільнасць адмысловым апаратам прымусу, што выказвае волю і інтарэсы панавальнага класа або ўсяго народа». [3]

Некаторыя іншыя вызначэнні тэрміна:

  • «Дзяржава – гэта спецыялізаваная і канцэнтраваная сіла падтрымання парадку. Дзяржава – гэта інстытут або шэраг інстытутаў, асноўная задача якіх (незалежна ад усіх іншых задач) – ахова парадку. Дзяржава існуе там, дзе спецыялізаваныя органы падтрымання парадку, як, напрыклад, паліцыя і суд, аддзяліліся ад астатніх сфер грамадскага жыцця. Яны і ёсць дзяржава» (Э. Гелнер [4])

«Дзяржава ёсць адмысловая досыць устойлівая палітычная адзінка, якая з'яўляе аддзеленую ад насельніцтва арганізацыю ўлады і адміністравання і прэтэндуе на вярхоўнае права кіраваць (патрабаваць выканання дзеянняў) пэўнымі тэрыторыяй і насельніцтвам без залежнасці ад згоды апошняга; мае сілы і сродкі для ажыццяўлення сваіх прэтэнзій» ( Гринин Л.Г. 1997. Фармацыі і цывілізацыі: сацыяльна-палітычныя, этнічныя і духоўныя аспекты сацыялогіі гісторыі // Філасофія і грамадства. № 5. З. 20).

«Дзяржава – гэта незалежная цэнтралізаваная сацыяльна-палітычная арганізацыя для рэгулявання сацыяльных адносін. Яно існуе ў складаным, стратыфікаваным грамадстве, размешчаным на вызначанай тэрыторыі і які складаецца з двух асноўных страт – кіраўнікоў і кіраваных. Адносіны паміж гэтымі пластамі характарызуюцца палітычным панаваннем першых і падатковымі абавязаннямі другіх. Гэтыя адносіны ўзаконеныя падзялянай, прынамсі, часткай грамадства ідэалогіяй, у аснове якой ляжыць прынцып узаемадзеяння» (Claessen H. J. M. 1996. State // Encyclopedia of Cultural Anthropology. Vol. IV. New York. P.1255).

«Дзяржава ёсць машына для прыгнёту аднаго класа іншым, машына, каб трымаць у падпарадкаванні аднаму класу іншыя падпарадкаваныя класы» ( Ленін У.І., Поўны збор складанняў, 5 изд., т.39, з.75).

«Дзяржава ёсць увасабленне права ў грамадстве» [5].

іншыя мовы
Afrikaans: Staat
Alemannisch: Staat
አማርኛ: አገር ግዛት
aragonés: Estato
العربية: دولة
ܐܪܡܝܐ: ܐܬܪܐ
مصرى: دوله
asturianu: Estáu
azərbaycanca: Dövlət
تۆرکجه: دؤولت
башҡортса: Дәүләт
Boarisch: Stoot
žemaitėška: Valstībė
беларуская (тарашкевіца)‎: Дзяржава
български: Държава
বাংলা: রাষ্ট্র
brezhoneg: Stad
bosanski: Država
буряад: Улас
нохчийн: Пачхьалкх
Cebuano: Estado
ᏣᎳᎩ: ᏍᎦᏚᎩ
کوردی: دەوڵەت
corsu: Statu
čeština: Stát
kaszëbsczi: Państwò
Чӑвашла: Патшалăх
Cymraeg: Gwladwriaeth
dansk: Stat
Deutsch: Staat
Zazaki: Dewlete
dolnoserbski: Stat
Ελληνικά: Κράτος
Esperanto: Ŝtato
español: Estado
eesti: Riik
euskara: Estatu
estremeñu: Estau
فارسی: دولت
Fulfulde: Leydi
suomi: Valtio
Võro: Riik
français: État
furlan: Stât
Frysk: Steat
Gaeilge: Tír
galego: Estado
Avañe'ẽ: Tetã
Hawaiʻi: Moku‘āina
עברית: מדינה
हिन्दी: राज्य
Fiji Hindi: State
hrvatski: Država
hornjoserbsce: Stat
magyar: Állam
Հայերեն: Պետություն
Ilokano: Estado
Ido: Stato
íslenska: Ríki
italiano: Stato
日本語: 国家
Basa Jawa: Nagara
ქართული: სახელმწიფო
Адыгэбзэ: Къэрал
қазақша: Мемлекет
ភាសាខ្មែរ: ប្រទេស
ಕನ್ನಡ: ದೇಶ
한국어: 국가
Перем Коми: Канму
къарачай-малкъар: Кърал
Kurdî: Şehr
коми: Канму
Кыргызча: Мамлекет
Latina: Civitas
Ladino: Estado
Lëtzebuergesch: Staat
Limburgs: Staot
Ligure: Stato
lumbaart: Stat
lingála: Letá
ລາວ: ລັດ
lietuvių: Valstybė
latviešu: Valsts
Basa Banyumasan: Negara
олык марий: Кугыжаныш
македонски: Држава
മലയാളം: രാഷ്ട്രം
монгол: Улс
मराठी: राज्य
Bahasa Melayu: Negara (politik)
Mirandés: Stado
Napulitano: Stato
Plattdüütsch: Staat
Nedersaksies: Staot
नेपाल भाषा: राज्य
Nederlands: Staat
norsk nynorsk: Stat
norsk: Stat
Nouormand: État
occitan: Estat
Pälzisch: Schdaad
polski: Państwo
Piemontèis: Stat
پنجابی: ازاد دیس
Ποντιακά: Κράτος
پښتو: دولت
português: Estado
Runa Simi: Mama llaqta
Romani: Stato
română: Stat
armãneashti: Statu
русский: Государство
русиньскый: Штат
саха тыла: Ил
sicilianu: Statu
سنڌي: رياست
srpskohrvatski / српскохрватски: Država
Simple English: State
slovenčina: Štát
slovenščina: Država
Soomaaliga: Dowlad
shqip: Shteti
српски / srpski: Држава
Basa Sunda: Nagara
svenska: Stat
Kiswahili: Dola
ślůnski: Państwo
தமிழ்: அரசு
тоҷикӣ: Давлат
ไทย: รัฐ
Tagalog: Estado
Tok Pisin: Kantri
Türkçe: Devlet
Xitsonga: Tiko
татарча/tatarça: Дәүләт
удмурт: Кун
українська: Держава
اردو: ریاست
oʻzbekcha/ўзбекча: Davlat
vèneto: Stato
vepsän kel’: Valdkund
Tiếng Việt: Nhà nước
Winaray: Estado
Wolof: Réew
მარგალური: სახენწჷფო
ייִדיש: מדינה
Zeêuws: Land
中文: 國 (政治)
文言:
Bân-lâm-gú: Kok-ka
粵語: