Іракезы

Воін-іракез. Малюнак канца XVIII ст.

Іраке́зы (саманазва: Haudenosaunee, літаральна «людзі доўгай хаціны») — група індзейскіх народаў Паўночнай Амерыкі. Сфарміравалася як канфедэрацыя (ліга) пяці народаў: магаўкаў, анандага, анейда, каюга, сенека. Пазней да яе далучыліся тускарора.

Карэннымі тэрыторыямі іракезаў лічыцца паўночны захад сучаснага штата Нью-Ёрк у ЗША. У нашы дні большасць іракезаў стала жыве ў ЗША і Канадзе.

Акрамя таго, іракезамі называюць індзейскія народы Паўночнай Амерыкі, якія размаўляюць на іракезскіх мовах.

Паходжанне

Згодна міфалагічным паданням іракезаў, яны былі створаны непасрэдна Трымальнікам Неба. Прычым, кожны народ быў ашчасліўлены пэўнай тэрыторыяй з адметнымі багаццямі [1]. Магаўкі атрымалі землі на вялікай рацэ і кукурузу. Анейда пасяліліся каля камянёў і маглі карыстацца арэхамі і драўнянымі пладамі. Анандага мелі высокія пагоркі, вінаград, кабачкі і тытунь. Каюга - балоты і карані раслін. Сенека дасталіся ўзвышшы і фасоля. Тускарора, што прыйшлі ў XVIII ст. з поўдню, лічылі, што ў іх землях знаходзіўся дом Трымальніка Неба.

Лінгвісты сцвярджаюць блізкасць іракезскай сям'і моў да сіўанскай і кадаанскай груп моў [2], што сведчыць пра тое, што продкі іракезамоўных народаў здаўна жылі на ўсходзе Паўночнай Амерыкі. Археолагі лакалізуюць старажытныя паселішчы іракезаў і іх блізкіх моўных сваякоў ( гуронаў, мехерын, натавэй, нейтраль, саскуэханцаў, тыанантаты, чэрокі, эры) раёнам усходу Вялікіх азёр, часткі Агая і землямі на ўсход да ўзбярэжжа Атлантыкі [3].

З'яўленне непасрэдна іракезаў звязваецца з археалагічнай культурай земляробаў Аваска на тэрыторыі сучаснага штата Нью-Ёрк [4]. Для носьбітаў Аваска былі характэрны добра ўмацаваныя драўлянымі платамі паселішчы з доўгімі хацінамі. Мяркуецца, што ў ранні перыяд яны вялі частыя войны. Пранікненне іракезамоўных народаў на паўночнае ўзбярэжжа Вялікіх азёр датуецца не раней за сярэдзіну XIII ст. [5]

Упершыню назву іракезы ў 1603 г. выкарыстаў Самюэль дэ Шамплейн [6]. Высоўваюцца версіі аб яе паходжанні з моў гуронаў (ierokwa — "тыя, хто кураць"), каюга (iakwai — "мядзведзь"), алганкінаў (Iriⁿakhoiw — "сапраўдныя змеі"), баскаў (hilokoa— "забойцы") і г. д. Самі іракезы называюць сваё аб'яднанне Haudenosaunee (ад hodensote — доўгая хаціна). Хаціна як агульны сімвал паходзіць ад традыцыі сваяцкіх матрылакальных сямей мець у адным жытле некалькі агменяў [7]. Кожны народ, што ўваходзіў у лігу, таксама меў свой агмень, каля якога збіралася рада правадыроў. Такім чынам ліга атаесамлялася з пашыранай матрылакальнай сям'ёй.

іншыя мовы
العربية: إيروكواس
azərbaycanca: İrokezlər
Boarisch: Irokesen
български: Ирокези
বাংলা: ইরোকয়
brezhoneg: Haudenosaunee
čeština: Irokézové
Cymraeg: Iroquois
Deutsch: Irokesen
Ελληνικά: Ιροκουά
Esperanto: Haudenosaunee
español: Iroqués
euskara: Irokes
فارسی: ایروکوا
suomi: Irokeesit
français: Iroquois
Gaeilge: Iroquois
Gàidhlig: Iroquis
עברית: אירוקווי
हिन्दी: इरक्वॉइ
magyar: Irokézek
Հայերեն: Իրոկեզներ
Bahasa Indonesia: Iroquois
íslenska: Írókesar
italiano: Irochesi
ქართული: იროკეზები
Кыргызча: Ирокездер
lietuvių: Irokėzai
latviešu: Irokēzi
Malagasy: Irôkoay
македонски: Ирокези
Plattdüütsch: Irokesen
Nederlands: Irokezen
norsk: Irokesere
polski: Irokezi
português: Iroqueses
română: Iroquois
русский: Ирокезы
sardu: Irochesus
Scots: Iroquois
srpskohrvatski / српскохрватски: Iroquis Indijanci
Simple English: Iroquois
slovenščina: Irokezi
српски / srpski: Ирокези
svenska: Irokeser
Türkçe: İrokualar
українська: Ірокези
oʻzbekcha/ўзбекча: Irokezlar
vèneto: Irochixi
Bân-lâm-gú: Haudenosaunee
粵語: 易洛魁