Үлем язаһы

Үлем язаһы — дәүләт индергән ҡанундарға ярашлы һәм суд ҡарары үҙ көсөнә кергән хәлдә йәки (тарихи) башҡа дәүләт йәки хәрби органдарының ҡарары буйынса яза рәүешендә, кешенең ғүмерен өҙөү.

Хәҙерге цивилизация йәмғиәтендә үлем яҙаһы күп кенә юрисдикцияларҙа законһыҙ һанала, ә башҡаларында — бары тик бик ауыр енәйәт ҡылған өсөн генә законлы уголовное наказание иҫәпләнә. Әммә Ҡытайҙа шаҡтай киң ҡулланылған бындай яза аҙыраҡ хилаф ҡылған өсөн дә хөкөм сығарыла: ришүәт алыу, сутенёрство, ялған килем күрһәтеп һалым түләмәү, браконьерство (айырым алғанда, Амур юлбарыҫын алыу) һәм башҡалар. Рәсәй һәм совет юридик практикаһында, төрлө ваҡытта төрлөсә аталып, үлем язаһын билдәләү өсөн эвфемизм[1][2] ҡулланыла: "социаль яҡлауҙың юғары сараһы ", «юғары яза сараһы», ә унан һуңғы ваҡыт, «ғәҙәттән тыш яза», сөнки рәсми тип һаналды, үлем язаһы СССР-ҙа ҡулланылмай тип иҫәпләнһә лә, тик, үтә ауыр енәйәтсел эш ҡылған өсөн, айырым осраҡта ҡулланыла. Донъяла иң ныҡ таралған үлем язаһы төрө атып үлтереү. Шулай уҡ киң таралған аҫыу, үлемле инъекция, электрик ултырғыс, баш киҫеү һәм таштар бәреп үлтереү язалары бар.

Тарих

Үлем язаһы — ул иң боронғо яза төрө. Башта талион принцибын тормошҡа ашырыу барышында барлыҡҡа килә: «око ҙа око, зуб ҙа зуб». Был принцип нигеҙендә кеше үлтергән кешегә ғәҙел яза булып үлем язаһы иҫәпләнгән. Бынан тыш, күп кенә ширҡәттәрҙә ҡан ҡойоу йолаһы үҙ ролен уйнаған, дәүләт исеменән башҡарыла торған үҙгәртеүҙә үлем язаһын алмаштырыу ишараһы[3].

Артабан талион принцибы, күпселек осраҡта, енәйәтсенән зыян күреүсе файҙаһына аҡсалата штраф менән алмаштырылыуға ҡарамаҫтан, үлем язаһы күпселек дәүләттәрҙә һаҡланып ҡала.

Other Languages
Afrikaans: Doodstraf
Alemannisch: Todesstrafe
aragonés: Pena de muerte
مصرى: اعدام
asturianu: Pena de muerte
azərbaycanca: Ölüm hökmü
žemaitėška: Smertėis bausmie
беларуская (тарашкевіца)‎: Сьмяротная кара
brezhoneg: Kastiz ar marv
bosanski: Smrtna kazna
català: Pena de mort
کوردی: سزای مەرگ
čeština: Trest smrti
Cymraeg: Y gosb eithaf
dansk: Dødsstraf
Deutsch: Todesstrafe
Zazaki: İdam
Ελληνικά: Θανατική ποινή
Esperanto: Mortpuno
español: Pena de muerte
estremeñu: Pena de Muerti
فارسی: اعدام
føroyskt: Deyðarevsing
français: Peine de mort
Frysk: Deastraf
עברית: עונש מוות
हिन्दी: मृत्युदंड
Fiji Hindi: Capital punishment
hrvatski: Smrtna kazna
Հայերեն: Մահապատիժ
Bahasa Indonesia: Hukuman mati
íslenska: Dauðarefsing
italiano: Pena di morte
日本語: 死刑
Kabɩyɛ: Peine capitale
қазақша: Өлім жазасы
ಕನ್ನಡ: ಮರಣದಂಡನೆ
한국어: 사형
къарачай-малкъар: Асмакъ
Lëtzebuergesch: Doudesstrof
Limburgs: Doeadstraof
lumbaart: Pena de mort
lietuvių: Mirties bausmė
latviešu: Nāvessods
македонски: Смртна казна
മലയാളം: വധശിക്ഷ
Bahasa Melayu: Hukuman mati
မြန်မာဘာသာ: သေဒဏ်
Nederlands: Doodstraf
norsk nynorsk: Dødsstraff
occitan: Pena de mòrt
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ
Piemontèis: Pen-a ëd mòrt
پنجابی: سزائے موت
português: Pena de morte
Runa Simi: Wañuy wanay
русиньскый: Смертна кара
sicilianu: Pena di morti
srpskohrvatski / српскохрватски: Smrtna kazna
Simple English: Death penalty
slovenčina: Trest smrti
slovenščina: Smrtna kazen
српски / srpski: Смртна казна
svenska: Dödsstraff
Kiswahili: Adhabu ya kifo
తెలుగు: మరణశిక్ష
тоҷикӣ: Ҷазои қатл
Türkçe: Ölüm cezası
татарча/tatarça: Үлем җәзасы
українська: Смертна кара
oʻzbekcha/ўзбекча: Oʻlim jazosi
vèneto: Pena de morte
Tiếng Việt: Tử hình
West-Vlams: Dôodstraffe
吴语: 死刑
хальмг: Толһан цааҗ
ייִדיש: טויטשטראף
中文: 死刑
文言: 死刑
Bân-lâm-gú: Sí-hêng
粵語: 死刑