Сәскәле үҫемлектәр

Сәскәле үҫемлектәр йәки ябыҡ орлоҡлолар, көплө орлоҡлолар (рус. Цветко́вые расте́ния, Покры́тосеменны́е, лат. Magnoliophyta, йәки Angiospermae грек. ανγio — сосуд, σπέρμα — орлоҡ) иң юғары үҫемлектәр бүлегенә инә.

Сәскәләре енси үрсеү ағзаһы булып тора һәм орлоҡ бөрөһө (орлоғо емеш эсендә)емшән эсендә көплө (ҡаплаулы) була. Шуға ла уларҙы көплө орлоҡлолар тип атайҙар ҙа инде.

Сәскәле үҫемлектәрҙең йәнә бер үҙенсәлеге - икеләтә аталаныуы. Орлоҡ бөрөһө эсендә ике күҙәнәк аталана:

йомортҡа күҙәнәк( n )+ спермий (n)= зигота(2n)

үҙәк күҙәнәк (2n) + спермий (n) = триплоид күҙәнәк (3n)

Зиготанаан орлоҡ бәбәге (буласаҡ үҫемлек) һәм триплоид күҙәнәктән эндосперм (бәбәк өсөн туҡлыҡлы матдәләр) барлыҡҡа килә.

Орлоҡтың бөтә үҫеше емшән эсендә, аҙаҡ өлгөргәнсе емеш эсендә (емеш эргәлеге һаҡлай) бара.

Емеш бары сәскәле үҫемлектәрҙә генә була. Ошо үҙенсәлеге сәскәле үҫемлектәрҙе барыһынан да отошлораҡ итә.

Сәскәле үҫемлектәр башҡа төр үҫемлектәрҙән сәскәләре булыуы һәм емеш барлыҡҡа килтереүе менән айырыла.

Сәскәле үҫемлектәр ғәжәп күп төрлө. Быны төшөнөү өсөн уларҙы үҙ сиратында тағы ла төркөмдәргә бүләләр. Сәскәле үҫемлектәрҙең 250 меңгә яҡын төрө билдәле. Шулай уҡ әлеге көнгә хәтле яңынан-яңы төрҙәрен таба торалар. Төҙөлөштәре буйынса ырыуға берләштерәләр. Оҡшаш ырыуҙар ғаиләгә инә. Мәҫәлән: бойҙай ырыуы, арыш ырыуы, арпа ырыуы һәм уларға оҡшаш башҡа ырыуҙар, ҡыяҡлылар ғаиләһенә инә. Ә ғаиләнең һәр береһен үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа бер класына индерәләр: бер өлөшлөләр йәки ике өлөшлөләр класына.

Ғаиләләр

Әүернә сәскәлеләр

1. Әүернә сәскәлеләр — 3000-гә яҡын төрө бар, бер һәп күп йыллыҡтар, бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, сәскәләре бөтәһе лә әүернә(крест) һымаҡ. Сәскәләре тәлгәш, емештәре пәрҙәле ҡуҙаҡ. Күбеһе культуралы үҫемлектәр(кәбеҫтә,һыйыр шалҡаны, торма, редис, шалҡан, турнепс, горчица, керән, левкой). Сүп үләндәре лә бар(тиле шалҡан, тиле торма, ярут, көтөүсе муҡсаһы, ҡаҡы, еҫлҫ тиле торма). Ҡайы берҙәренән май һығалар.

2. Роза сәскәлеләр - 2000 самаһы төр инә. Улар араһында ағастар, ҡыуаҡтар һәм үләндәр бар. Емеш ағастарынан алмағас, груша, сейә, слива, һары сейә, персик, абрикос, миндаль, муйыл, миләш киң билдәле. Декоратив ҡыуаҡтар: гөлйемеш, энәлек, спирея. Үҫемлектәр: эт табаны, тура һабаҡлы ҡаҙ үләне, ҡыҫыр сәскә, аҡ селек. сәскәләре бер-береһенә оҡшаш-сәскәләре дөрөҫ формала. сәскә төбө киң,каса һымаҡ. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы, ул 5 каса һәм 5 таж япраҡсаларынан тора. Күбеһенең һеркәстәр күп була.

3. Ҡуҙаҡлылар - 12 меңдән ашыу иҫәпләнә. Бер йыллыҡ, ике йыллыҡ үҫемлектәр, шулай уҡ ҡыуаҡтар, ағастар ҙа бар. Культуралы ҡуҙаҡлылар: борсаҡ, фасоль, соя, мал борсағы, люпин. Декоратив үҫемлектәр: һары акация, глициния, хуш еҫле кәрешкә.Улар тышҡы яҡтан бер — береһенә бик аҙ оҡшаған. Уларҙың ҡуҙаҡтары булғанға ошо ғаиләгә берләштергәндәр.

4. Эт ҡарағаты һымаҡтар - 2000-гә яҡын төр. Улар хужалыҡта мөһим һаналалар. Аҙыҡ үҫемлектәр: картуф, помидор, баклажан. Декоратив үҫемлектәр: гибридлы петуния, хуш еҫле тәмәке. Дөйөм билдәләре: сәскәләренә ҡушылып үҫкән 5 япраҡсалы каса, ҡушылып -ҫкән 5 япраҡсалы таж, 5 һеркәс, 1 емешлектәре бар. Улар араһында ағыулы үҫемлектәр бар: ҡара тилебәрән, ҡаразирә, эт еләге.

5. Ҡатмарлы сәскәлеләр — 25 мең самаһы төр. Көнбағыш, астра, георгин, тырнаҡ гөл, хризантема, зәңгәр сәскә, ромашкалар, бәпембә, үгәй инә үләне һ.б. Кәрзинкә сәскәлек. Сәскәлектә бик күп һанда ваҡ сәскәләр бар. Сәскәләрҙең ике ҡат сәскә эргәлеге бар. Ләкин касаһы йә нәсәр үҫешкән, йә касалар урынына ярыларҙан торған өлтөк була. Күп кенә үҫемлектәрҙең орлоғонда осҡостары була. Улар ел ярҙамында таралалар.

6. Ләлә сәскәлеләр - киң таралған, 3 меңдән ашыу төр.

7. Ҡыяҡлылар - был ғаиләгә бик күп үҫемлектәр керә. Тамыр системаһы суҡ, һабаҡтары быуынлы, яараҡтары ҡыяҡ. Япрағы тар, оҙон, паралель һеңерсәле һәм оҙон еңсәле. Сәскәләрендә ике сәскә ҡабығы, ике сәскә ярыһы, өс һеркәс һәм ике емешлек ауыҙы була, бер йөнтәҫ ултырма емешлек бар. Емештәре- бөртөксә.

Other Languages
Afrikaans: Bedeksadiges
አማርኛ: ክንንብ ዘር
aragonés: Magnoliophyta
asturianu: Magnoliophyta
azərbaycanca: Çiçəkli bitkilər
Boarisch: Bedecktsama
žemaitėška: Žėidėnē augalā
беларуская: Кветкавыя
беларуская (тарашкевіца)‎: Кветкавыя расьліны
български: Покритосеменни
भोजपुरी: फूलदार पौधा
bosanski: Cvjetnica
čeština: Krytosemenné
Deutsch: Bedecktsamer
dolnoserbski: Pókšyty semjenjak
Ελληνικά: Αγγειόσπερμα
Esperanto: Angiospermoj
español: Angiospermae
français: Angiosperme
Nordfriisk: Bloosenplaanten
galego: Anxiospermas
hornjoserbsce: Krytosymjenjak
Kreyòl ayisyen: Anjyospèm
Bahasa Indonesia: Tumbuhan berbunga
íslenska: Dulfrævingar
italiano: Magnoliophyta
日本語: 被子植物
한국어: 속씨식물
Latina: Angiospermae
Lëtzebuergesch: Bléieplanzen
Lingua Franca Nova: Plantas florinte
Limburgs: Bedèkzäöjige
lumbaart: Magnoliophyta
lietuvių: Magnolijūnai
latviešu: Segsēkļi
Basa Banyumasan: Tetanduran ngembang
македонски: Скриеносеменици
മലയാളം: സപുഷ്പി
Bahasa Melayu: Angiosperma
Nāhuatl: Teconxinachtli
Plattdüütsch: Todecktsadige
Nederlands: Bedektzadigen
norsk nynorsk: Dekkfrøplantar
occitan: Magnoliophyta
português: Angiosperma
Runa Simi: Qatasqa muruyuq
română: Magnoliophyta
sicilianu: Magnoliophyta
srpskohrvatski / српскохрватски: Skrivenosjemenice
Simple English: Flowering plant
slovenščina: Kritosemenke
српски / srpski: Скривеносеменице
svenska: Blomväxter
తెలుగు: ఆవృతబీజాలు
lea faka-Tonga: ʻakau matala
українська: Покритонасінні
oʻzbekcha/ўзбекча: Gulli oʻsimliklar
vepsän kel’: Peitsemnižed
Tiếng Việt: Thực vật có hoa
West-Vlams: Bedektzoadign
吴语: 被子植物
中文: 被子植物
Bân-lâm-gú: Khui-hoe si̍t-bu̍t
粵語: 被子植物