Диалектика

Диале́ктика (бор. грек. διαλεκτική — урыҫса искусство спорить, вести рассуждение; башҡортса бәхәсләшеү, фекер алышыу оҫталығы) — философиялағы дәлилләү һәм нигеҙләү (аргументация) ысулы. Бер үк ваҡытта ул шулай уҡ фекерләүҙең уйланған йөкмәткеһендә булған ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы тикшереүсе теоретик фекерләү формаһы һәм алымы.[1] Диалектик материализмда — материаль донъя үҫешенең дөйөм тәғлимәте һәм бер үк ваҡытта танып белеү теорияһы һәм логикаһы. Диалектик ысул Европа һәм Һинд философияһында төп алымдарҙың береһе булып һанала. «Диалектика» һүҙенең бөгөнгө мәғәнәлә ҡулланылыу башы боронғо грек философияһынан килә һәм уның киң билдәлелек (популярлыҡ) яулауына башлыса Платондың "Диалогтар"ы сәбәпсе була. Уларҙа төрлө фекерҙә булған ике йәки унан да күберәк әңгәмәсе, үҙ уйҙары менән уртаҡлашыу юлы аша хәҡиҡәтте табырға тырыша. Гегелдән башлап диалектикa күренеш менән ваҡиғаларҙы үҙгәрешһеҙ һәм бер-береһенән бойондороҡһоҙ тип ҡараған фекерләү алымы булған метафизикаға ҡаршы ҡуйыла[2].

Философия тарихында билдәле аҡыл эйәләре диалектика төшөнсәһен түбәндәгесә билдәләгән:

  • йәшәйештең мәңгелек үҫеп-нығыныуы һәм үҙгәреүсәлеге хаҡындағы тәғлимәт (Гераклит)[3];
  • ярҙамсы һорауҙар ҡуйып уларға системалы яуаптар алыу юлы менән хәҡиҡәтте аңлап-төшөнә торған әңгәмә (диалог)

оҫталығы (Сократ)[4];

  • күренеш һәм ваҡиғаларҙың иң юғары (идеаль) асылына төшөнөү маҡсатында төшөнсәләрҙе айырып бүлгеләү һәм берләштереү алымы (Платон)[3];
  • фәнни тикшеренеүҙәрҙең дөйөм ҡағиҙәләренә, йәки, уның менән берүк булған, — дөйөм урындарына ҡағылышлы фән (Аристотель)[5];
  • ҡапма-ҡаршылаҡтарҙың тап килеүе тураһындағы тәғлимәт (Николай Кузанский, Джордано Бруно)[3];
  • бер бөтөн һәм абсолют (тулы) белемгә ынтылып, ҡапма-ҡаршылыҡтарҙа ҡотолғоһоҙ буталған кешенең аңындағы ысынбарлыҡты боҙоп күҙ алдына килтереүҙәрен (иллюзияларын) тарҡатыу һәм юҡҡа сығарыу алымы (Иммануил Кант)[3];
  • йәшәйеш, рух һәм тарих үҫешенең эске этәреү көстәре булараҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы дөйөм танып белеү алымы (Гегель)[3];
  • ысынбарлыҡты һәм уның революцион үҙгәреүен аңлау өсөн нигеҙ итеп ҡабул ителгән тәғлимәт һәм алым (марксизм-ленинизм)[3].
Other Languages
Afrikaans: Dialektiek
Alemannisch: Dialektik
አማርኛ: ዳያሌክቲክ
aragonés: Dialectica
العربية: جدلية
asturianu: Dialéutica
azərbaycanca: Dialektika
تۆرکجه: دیالکتیک
Boarisch: Dialektik
беларуская: Дыялектыка
беларуская (тарашкевіца)‎: Дыялектыка
български: Диалектика
brezhoneg: Daelerezh
bosanski: Dijalektika
català: Dialèctica
нохчийн: Диалектика
کوردی: دیالێکتیک
čeština: Dialektika
Cymraeg: Dilechdid
dansk: Dialektik
Deutsch: Dialektik
Ελληνικά: Διαλεκτική
English: Dialectic
Esperanto: Dialektiko
español: Dialéctica
eesti: Dialektika
euskara: Dialektika
فارسی: دیالکتیک
français: Dialectique
galego: Dialéctica
עברית: דיאלקטיקה
Fiji Hindi: Dialectic
hrvatski: Dijalektika
magyar: Dialektika
հայերեն: Դիալեկտիկա
Bahasa Indonesia: Dialektik
Ilokano: Dialektiko
íslenska: Þrætubók
italiano: Dialettica
日本語: 弁証法
ქართული: დიალექტიკა
Qaraqalpaqsha: Dialektika
한국어: 변증법
kurdî: Diyalektîk
Кыргызча: Диалектика
Latina: Dialectica
Lingua Franca Nova: Dialetica
Limburgs: Dialektiek
lietuvių: Dialektika
latviešu: Dialektika
македонски: Дијалектика
монгол: Диалектик
မြန်မာဘာသာ: ဒိုင်ယာလက်တစ်
Nederlands: Dialectiek
norsk nynorsk: Dialektikk
norsk: Dialektikk
occitan: Dialectica
ਪੰਜਾਬੀ: ਵਿਰੋਧਵਿਕਾਸ
polski: Dialektyka
Piemontèis: Dialética
پنجابی: ڈایالیکٹک
português: Dialética
română: Dialectică
русский: Диалектика
русиньскый: Діалектіка
саха тыла: Диалектика
Scots: Dialectic
سنڌي: جدليات
srpskohrvatski / српскохрватски: Dijalektika
Simple English: Dialectic
slovenčina: Dialektika
slovenščina: Dialektika
shqip: Dialektika
српски / srpski: Дијалектика
svenska: Dialektik
Kiswahili: Upembuzi
Türkçe: Diyalektik
татарча/tatarça: Диалектика
українська: Діалектика
اردو: جدلیات
oʻzbekcha/ўзбекча: Dialektika
Tiếng Việt: Biện chứng
Winaray: Dialektiko
吴语: 辩证法
მარგალური: დიალექტიკა
ייִדיש: דיאלעקטיק
Vahcuengh: Bienhcingqfap
中文: 辩证法
文言: 辯證法
Bân-lâm-gú: Piān-chèng
粵語: 辯證法