Бокс

Бокс
Рәсем
ИлFlag of England.svg Англия
Практика үтәбоксёр[d]
ҠулланаБоксерские перчатки[d] һәм боксёрский ринг[d]
Тема тарихыистория бокса[d]
Commons-logo.svg Бокс Викимилектә
Рой Джонс һәм Феликс Тринидад ҡатнашлығындағы алыш

Бокс (ингл. Boxing) — контактлы спорт төрө, спортсылар махсус бирсәткәләрҙә йоҙроҡ ҡулланып бергә-бер сығып һуғыша. 12 раундтан торған алышты рефери контролдә тота. Ҡаршы уйнаусы, һуҡҡандан һуң йығылып, ун секунд дауамында күтәрелә алмаған (нокаут) йәки алған йәрәхәттәренән алышты дауам итеү өсөн хәле булмаған осраҡтарҙа (техник нокаут) еңеүсе атала. Әгәр билдәләнелгән раундтар барышында алыш туҡтатылмаһа, еңеүсе судьялар баһаһы буйынса асыҡлана.

Бик иртә Шумер, Египет һәм Минор рельефтарында уҡ ошондай ярыштарҙың булыуын раҫлаусы дәлилдәр бар. Хәҙерге боксҡа оҡшаған йоҙроҡ һуғыштары буйынса турнирҙар Боронғо Грецияла ла үткәрелгән. Йоҙроҡ һуғыштары беренсе тапҡыр беҙҙең эраға тиклем 688 йылда, антик Олимпия уйындары программаһына индерелгәндән һуң, бокс ысын мәғәнәһендә бергә-бер алып барылған спорт алышына әйләнә. Хәҙерге заман боксы Англияла XVIII быуат башында барлыҡҡа килә[1].

Ҡайһы бер илдәрҙә бокстың үҙ төрҙәре бар — Францияла француз боксы (сават, фехтование, инглиз боксы һәм таяҡтарҙа фехтованиеларҙың берлектәге симбиозы), Мьянмала лехтвей, Таиландта муай-тай — бокс буйынса киң таралған төрөнә ҡарата ҡайһы берҙә «инглиз боксы» тигән термин ҡулланыла.

Бокс тарихында иң иртә осор

Йоҙроҡ һуғышының тәүге һүрәте беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта Шумер мәмерйәһендә төшөрөлгән, ә беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡтағы боронғо Египет рельефында боксер ғына түгел, ә тамашасылар һүрәте лә бар[2]. Әммә ике алышсының да ҡулдары яланғас[2]. 1927 йылда американ археологы Спенсер Бағдадта ике кешенең алышҡа әҙерләнеүен күрһәткән һүрәт төшөрөлгән таш плиталар таба. Был табыштың йәше — 7000 йыл тип иҫәпләнелә[3].

Йоҙроҡ һуғыштары боронғо һинд текстарында: Веда, Рамаяна, Маһабһараттарҙа ла тасуирлана. Бокстың электән булыуы тураһындағы дәлилдәр Мохенджо-Даро һәм Хараппа[4] ҡалаларының ҡаҙылмаларында ла табыла.

Крит утрауында һәм Сардиния тауҙарында (беҙҙең эраға тиклем 2000—1000 йылдар) бирсәткәләрҙә бокста алышыуҙы раҫлаусы беренсе табылдыҡтар беҙҙең эраға тиклем 1500—900 йылдар менән билдәләнә[2].

Боронғо Грецияла бокс

Боронғо Грецияның Панатеней амфораһында һүрәтләнгән бокс күренеше, яҡынса б. э. т. 336 йылдар, Британия музейы
Йоҙроҡ менән һуғышыусы яугир ярыштарҙан һуң (бронза скульптура, беҙҙең эраға тиклем i быуат)
Арҡа һәм кәүҙәнең үҫеш күренеше.

Ливандар һәм этрусктар боксты пугилизм тип атай. Урта диңгеҙ буйында ауырлыҡ категорияларына бүлеү булмай, ә клинч ҡәтғи тыйыла. Уйындар раундтарға бүленмәй, һәм ул йыш ҡына ваҡыт менән дә сикләнмәй, нокауттан һуң ҡатнашыусыларҙың береһенең еңелгәнлеге танылғас, йәки ҡайһы берҙә хатта бер уйынсының вафат булыуы теркәлгәс тамамлана[2]. Күнекмәләр ваҡытында бирсәткәләр файҙаланылһа ла, уйынсылар ярышта ҡулдарын һаҡлау өсөн ҡаты тире таҫмаһы менән урар була[2].

Гомерҙың «Илиада»һының егерме өсөнсө йыры Эвреал һәм Эпеос араһындағы боксер алышы тураһында ентекле һөйләй[5]. "Илиада"ла һүрәтләнгәнсә, боксты микен яугирҙары вафат булған яугирҙар хөрмәтенә ярыштарға индергән. Башҡа риүәйәт буйынса, Тесей үҙе идара иткән ваҡытта бокс төрөн булдырған, унда ике ҡатнашыусы, береһенә-береһе ҡаршы ултырып, береһе вафат булғансы һуғыша. Ваҡыт үтеү менән алыштар аяғүрә баҫҡан килеш үткәрелә, ә ҡатнашыусылар ҡулдарының терһәктән түбән өлөшөн әйбер менән урай башлай.

Беҙҙең эраға тиклем 688 йылда беренсе тапҡыр бокс 23-сө антик Олимпия уйындары программаһына индерелә[6]. Ул уҡ ваҡытта пигма (pygme)[6] исеме аҫтында билдәле булған йоҙроҡ һуғыштары ҡағиҙәләрен Геракл булдырған, тип иҫәпләнелә[7]. Шундай риүәйәт тә бар, спартансылар ҡылыс һәм ҡалҡан менән һуғышырға өйрәнеүҙән алда бокс мәктәбен үтергә тейеш була[8].

Боронғо Грецияла ярыштар йылға ҡомо һибелгән дүрткел майҙансыҡта үтә, ә тамашасылар был "ринг"тың ҡоймаһы була[7]. Ҡағиҙәләрҙең үтәлешен судья — гелладоник күҙәтә. Әгәр билдәләнгән ваҡытта ҡатнашыусыларҙың береһе лә еңеүгә өлгәшмәһә — бер-береһенә һаҡһыҙ һуғыу менән алмашыу тәғәйенләнә[7]. Олимпиадала ҡатнашыуға тик иректә тыуғандар ғына индерелә. Күнекмәләр махсус мәктәптәрҙә — палестраларҙа үтә[7], спортсылар һуғышыу техникаһын тоҡтарҙы туҡмап (korykos тип атала) камиллаштыра һәм алыштар ваҡытында йәрәхәт алыуҙы булдырмау өсөн уйын ваҡытында ҡулдарын, ҡусҡар һөйәген һәм түштәрен ҡайыш менән урар була.

Боронғо Римдә бокс

Боронғо Римдә бокстың ике төрө ҡулланыла, икеһе лә этруск йолаларынан килеп сыҡҡан. Бөтә Римдә халыҡ «боксы» популярлыҡ ала, әммә шулай уҡ гладиаторҙар һуғышы варианты ла ҡулланыла. Бындай алыштарҙа, нигеҙҙә, азатлыҡ яуларҙарына ышанған енәйәтселәр һәм ҡолдар ҡатнаша, ләкин ҡайһы берҙә алыштарҙа ирекле кешеләр, аристократтар һәм хатта ҡатын-ҡыҙҙар ҙа һуғыша. Гладиаторҙар үҙенсәлекле бирсәткәләр, ҡайһы берҙә сәнскеле бирсәткәләр (ҡара: цестус) кейеп һуғыша. Квириналдан килгән боксёрҙың яра эҙҙәре менән ҡапланған кәүҙәһе, шулай уҡ һуғыуҙан йәмшәйгән ҡолаҡтары ярыштарҙың ни тиклем аяуһыҙ булыуын күрһәтә.

Һуғыш кулачный популярлыҡ килтерә, хатта император ҡабул ителә башланы, улар ҡатнаша, уларҙың беренсе булып килеүсе Нерон.

Йоҙроҡ һуғышының популярлығы шул тиклем юғары була, хатта уларҙа императорҙар ҙа ҡатнаша, уларҙың иң тәүгеһе — Нерон.

393 йылда Рим императоры Феодосий руханиҙары талабы буйынса олимпия уйындарын үткәреүҙе тыя, сөнки улар мәжүсиҙәр байрамы, тип һанала[9], ә 500 йылда Бөйөк Теодорих спорт булараҡ боксты, Алланы мыҫҡыл итеүсе, тип тыя: Алланың символы булған йөҙ (кеше бите) һөжүмгә дусар ителә. Әммә был указ Көнсығыш империянан ситтә урынлашҡан ҡалаларҙың спорт тормошона әллә ни ҙур йоғонто яһай алмай. Был ваҡытҡа Көнбайыш Европа Рим империяһының бер өлөшө булыуҙан туҡтай, һәм бында Урта быуаттарҙа һәм унан һуң да бокс популяр булыуын дауам итә. Шуны билдәләргә кәрәк, көрәш, фехтование һәм ике тәгәрмәсле арба уҙыштары бер ваҡытта ла тыйылмай, сөнки улар физик кәмселектәр тыуҙырмай.

Other Languages
Afrikaans: Boks
aragonés: Boxeyo
Ænglisc: Fȳstlāc
العربية: ملاكمة
asturianu: Boxéu
azərbaycanca: Boks
تۆرکجه: بوکس
беларуская: Бокс
беларуская (тарашкевіца)‎: Бокс
български: Бокс
བོད་ཡིག: ཁུར་འཛིང་།
brezhoneg: Boks
bosanski: Boks
català: Boxa
нохчийн: Бокс
کوردی: بۆکسینگ
čeština: Box
kaszëbsczi: Piscowanié
Cymraeg: Paffio
dansk: Boksning
Deutsch: Boxen
Ελληνικά: Πυγμαχία
English: Boxing
Esperanto: Boksado
español: Boxeo
eesti: Poks
euskara: Boxeo
فارسی: بوکس
suomi: Nyrkkeily
føroyskt: Nevaleikur
français: Boxe
Frysk: Boksen
Gàidhlig: Dòrnaireachd
galego: Boxeo
客家語/Hak-kâ-ngî: Po̍k-sin-kú
עברית: איגרוף
hrvatski: Boks
Kreyòl ayisyen: Bòks
Հայերեն: Բռնցքամարտ
Bahasa Indonesia: Tinju
Ilokano: Boksingero
íslenska: Hnefaleikar
italiano: Pugilato
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᒥᖏᑎᑕᐅᑎᔪᖅ
日本語: ボクシング
Patois: Baxin
Basa Jawa: Tinju
ქართული: კრივი
Qaraqalpaqsha: Boks
қазақша: Бокс
한국어: 권투
Кыргызча: Бокс
lietuvių: Boksas
latviešu: Bokss
Baso Minangkabau: Tinju
македонски: Бокс
മലയാളം: ബോക്സിങ്
монгол: Бокс
मराठी: बॉक्सिंग
Bahasa Melayu: Tinju
Mirandés: Boxe
မြန်မာဘာသာ: လက်ဝှေ့ထိုးခြင်း
Napulitano: Pugilato
Plattdüütsch: Boxen
नेपाली: मुक्केबाजी
Nederlands: Boksen
norsk: Boksing
occitan: Bòxa anglesa
Ирон: Бокс
ਪੰਜਾਬੀ: ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ
polski: Boks
Piemontèis: Bòcs
português: Boxe
Runa Simi: Saqmanakuy
română: Box
русский: Бокс
саха тыла: Бокс
sicilianu: Puggilatu
Scots: Boxin
سنڌي: باڪسنگ
davvisámegiella: Boksen
srpskohrvatski / српскохрватски: Boks
සිංහල: බොක්සිං
Simple English: Boxing
slovenčina: Box (šport)
slovenščina: Boks
chiShona: Tsiva
Soomaaliga: Feedh (ciyaar)
shqip: Boksi
српски / srpski: Бокс
Basa Sunda: Tinju
svenska: Boxning
Kiswahili: Mchezo wa ngumi
тоҷикӣ: Бокс
Türkmençe: Boks
Tagalog: Boksing
Türkçe: Boks
татарча/tatarça: Бокс
українська: Бокс
اردو: مکے بازی
oʻzbekcha/ўзбекча: Boks
Tiếng Việt: Quyền Anh
Winaray: Boksingero
isiXhosa: Amanqindi
ייִדיש: באקס
中文: 拳击
Bân-lâm-gú: Bo̍k-sìn-guh
粵語: 拳擊