دده قورقود کیتابی

دده قورقود کیتابی
DedeQorqud.jpg
یازار: دده قورقود
ژانر: حماسی
اورژینال دیلی: تۆرکجه

دده قورقود کیتابی (دده قوْرقود کیتابی درسدن نۆسخه‌سینده: کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان (اوْغوز طایفه لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی)) [۱] – اوْغوز تۆرک داستانی. [۲] آذربایجان خالق ادبیاتی‌نین ان قدیم یازیلی عابیده‌سی (اوْن بیر-اوْن ایکی عصرلر).

عنعنه‌یه گؤره، "دده قوْرقود کیتابی"نین داستانلارین مۆلیفلیگی دده قوْرقودا عاید ائدیلیر. اوْن دؤرد عصر تاریخچیلریندن آیبک الدوادری و فضل الله رشیدالدین دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغینی و تۆرکلر طرفیندن ائلچی صیفتیله اوْنون یانینا گؤندریلدیگینی یازمیشلار. داستانین مۆقددیمه‌سینده ده دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغی قئید ائدیلیر. [۳]

درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا داستانلارین اساس سۆژه‌سی آشاغیداکی اوْن ایکی بوْیدا عکس اوْلونموشدور: دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بوْیو، سالور قازانین ائوی‌نین یغمالانماسی بوْیو، بای بورا بَی اوغلو بامسی بئیرک بوْیو، قازان بَی اوغلو اوروزون دوستاق اولماسی بوْیو، دوخا قوجا اوغلو، دلی دومرول بوْیو، قانلی قوجا اوغلو، قان تورالی بوْیو، قازلیق قوجا اوغلو یگنک بوْیو، باسات تپه گؤزو اؤلدوردویو بوْیو، بگیل اوغلو امران بوْیو، اوشون قوجا اوغلو سگرک بوْیو، سالور قازان دۇستاق اوْلوب اوْغلو اۇروز چیخارماسی بوْیو و ایچ اوْغوزا داش اوْغوز عاصی اوْلوب بئیرک اؤلدویو بوْیو.

کیتابین تاریخی

کؤکلری میفوْلوْژی دۆنیاگؤروشونه گئدیب چێخان دده قوْرقود داستانلاری میلادی اوْن بیر یۆزیللیگینده "کتاب دَدَم قوْرقود" آدی آلتیندا یازییا آلینمیش، الیمیزده اوْلان نۆسخه‌لر ایسه اوْن آلتی عصرده اۆزو کؤچورولموش الیازمالاریدیر. عابده‌نی ایلک دفعه تدقیقاتا جلب ائتمیش آلمان شرقشوناسی فریدریک فوْن دیتسین فیکرینه گؤره، بۇراداکی بعضی میفوْلوْژی سۆژئتلر، مثلا، تپه گؤز سۆژئتی قدیم یۇنانیستاندا یارانمیش آنالوْژی سۆژئتلره قیدا وئرمیشدیر. "کیتاب دَدَم قوْرقود"داکی تپه گؤز اوْبرازی هوْمرین "اوْدیسه" داستانینداکی پوْلیفم اوْبرازی ایله مۆقاییسه‌ده داها قدیمدیر. ایندییه‌دک "کیتاب دَدَم قوْرقود"-ۇن ایکی الیازماسی معلومدور. بۇنلاردان بیری – آلمان شرقشوناسی ف. فوْن دیتس طرفیندن ایستانبولدان آلمانا آپاریلمیش و درسدن شهری‌نین کیتابخاناسینا باغیشلانمیش بیر مۆقددیمه و اوْن ایکی بوْیدان (داستانداکی آیری-آیری احوالاتلار بوْی آدلانیر) عبارت اوْلان درسدن نۆسخه‌سی، اوْ بیری ایسه ایگیرمی عصرین ۵۰-جی ایللرینده واتیکاندا تاپیلمیش بیر مۆقددیمه و آلتی بوْیدان عبارت نۆسخه‌دیر.

علمه اوْن دوْققوز عصردن معلوم اوْلان "کتاب دَدَم قوْرقود" -ۇن هله‌لیک ایکی الیازما نۆسخه‌سی (درسدن و واتیکان) معلومدور. درسدن نۆسخه‌سی [۴] اۆزرینده سوْنرادان "کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان" ("اوْغوز طایفه لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی") یازیلمیشدیر و یئنی بیر نۆخسه‌سی (صۇرتی) اساسی ۱۵۵۶-جێ ایلده قوْیولموش درسدنده‌کی کرال کیتابخاناسیندان آلینیب 1972-جی ایلین آوقوستوندا باکی یا گتیریلیب آذربایجان علملر آکادمیاسینا وئریلیب و الیازمالار اینستیتوتوندا داها تفصیلاتلی تدقیق اوْلونموشدور. بۇ نۆسخه مۆقددیمه و 12 بوْیدان، واتیکان نۆسخه‌سی [۵] ایسه عینی مۆقددیمه و 6 بوْیدان عبارتدیر. گؤرونور کی، هر 2 نۆسخه داها قدیم ناملوم بیر نۆسخه‌دن کؤچورولموشدور. آذربایجان الکترونیک الیازمالار اینستیتوتوندا "دده قوْرقود"-ۇن دۆنیادا اۆچونجو الیازما نۆسخه‌سی حاضیرلانمیشدیر.