Tonqa
English: Tonga

Tonqa Krallığı

Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga
Tonqa
1970
Tonqa gerbi
Gerbi
Şüarı: «Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa»
(isp. «Tanrı və Tonqo - mənim mirasım»)
Tonqa xəritədə yeri
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Nukualofa - 34 min nəfər
Rəsmi dilləriTonqa dili
İngilis dili
İdarəetmə formasıKonstitusiyalı monarxiya
• Kral
Tupou VI [ 18.III.2012 ~ ]
• Baş Nazir
Akilisi Poxiva [ XII.2014 ~ ]
Qurulması
Tarixi 
• Böyük Britaniyadan
4 iyun 1970
• Yaranması
1970
Ərazisi
• Ümumi
748 (189-cu)
• Su (%)
4
Əhalisi
• 2015 təxmini
106 min (196-cı)
• 2011 siyahıya alma
103 252
• Sıxlıq
141/km2 (365.2/sq mi)
ÜDM (AQP)2012 təxmini
• Ümumi
801 million (208)
• Adam başına
7 700 (136)
ValyutasıPaanqa
Telefon kodu676
İnternet domeni.to

Tonqa (ton.: Tonga, ing. Tonga [ˈtoŋa]), rəsmi adı — Tonqa krallığı (ton.: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, ing. Kingdom of Tonga) — Sakit Okean hövzəsinin Polineziya sahəsində yerləşən dövlət. Şimalda Samoanın ərazi su hövzəsi, şərqdə Niuenin ərazi su hövzəsi, qərbdə Ficinin ərazi su hövzəsi ilə həmsərhəddir. Sahil su xətti — 419 km. Tonqa eyniadlı arxipelaqın 177 adasında yerləşib.Amma bu adaların ancaq 36-da əhali məskunlaşmışdır.Quru ərazisi — 750 кm². Əhalisi — 119 min 009 nəfər. (2008-cil rəqəmi). Paytaxtı — Nukualofa(əhalisi 30 min).İdarəetmə forması - kontitusiyalı monarxiya. Ali qanunverici orqan - qanunverici məclis (bir palatalı parlament). Ali icraçı orqan - hökumət. Din- protestantizm.Milli bayram - müstəqillik günü- 4 iyun (1970).Polineziya dillərinin çoxunda Tonga sözü «cənub» deməkdir.[1].

Tonqanın yerli əhalisi

Coğrafiyası

Qərbdə yerləşmiş adallar vulkanik, şərqdəkilər mərcan mənşəlidir. Mərcan adalarının səthi təpəvarıdır. Burada maksimal hündürlük 200 m-dən artıq deyilfir. Vulkanik mənşəli adalarda isə maksimal hündürlük 1125 m-dir. Tonqa adalarının iqlimi tropik dəniz tiplidir. Adalarda ilin ancaq iki mövsümü: isti və rütubətli keçən yay ( dekabr-may), mülayim və nisbətən quraq keçən qış (may- noyabr) hiss olunur. Adalara 1200-2000 mm yağış düşür. Vulkan mənşəli adalarda çox məhsuldar, qırmızımtıl, mərcan mənşəlilərdə isə vulkan külündən yaranmış torpaqlar üstünlük təşkil edir. 200-ə qədər adanın ancaq ikisindən kiçik çay axır. Vulkanik mənşəli adalarda tropik meşələr bitir.

Tarixi

1643-cü ildə Hollandiya səyyahı Abel Tasman tərəfindən ada kəşf olunmuşdur.

Arxeoloji tədqiqatlardan məlum olur ki, eramızdan iki min il əvvəl polineziyalılar Tonqa adalarına gəlib çıxmış və orada məskən salmışlar. Bizin eranın X əsrində Tonqada tyi-tonqa adlanan müqəddəs rəhbərlərin hakimiyyəti qüvvətlənir. Avropalılara Tonqa adaları 1616-cı ildən məlumdur. Həmin il Holland dənizçiləri Tonqa adalarının bir neçəsini kəşf edirlər.1643-cü ildə məşhur dəniz səyyahı Abel Tasman Tonqatanu adasına qədər gəlib çıxır. Sonradan Tonqa adaları ingilisispan dəniz səyyahları tədqiqatçıları tərəfindən daha dəqiq öyrənilir. Tonqaya sahib olmaq uğrunda İngiltərə, ABŞAlmaniya arasında mübarizə gedirdi. 1900-cu ildə İngiltərə Tonqanı öz protektoratı elan edir. 70 ildən sonra 1970-ci il iyunun 4-də onun müstəqilliyini tanıyır. 1975-ci ildən SSRİ ilə diplomatik əlaqələr yaradır.[2]

Dövlət quruluşuna görə Tonqa krallıq şəklində idarə olunan konstitusiyalı monarxiyadır. Birliyin üzvüdür. Tonqanın ilk konstitusiyası 1975-ci ildə qəbul edilmişdir. Dövlət başçıları kraldır. Tonqada heç bir siyasi partiya və həmkarlar təşkilatı yoxdur. Tonqa krallığı 20 dövlətlə diplomatik əlaqə saxlayır.

Əhalisi

Tonqalılar vahid bir xalq kimi XIX əsrin ortalarına yaxın formalaşmışlar. İkinci dünya müharibəsindən sonra əhalisi sürətlə artır. 1850-ci ildə adalarda 18 min nəfər yaşayırdısa, 1950- ci ildə bu rəqəm 56 min nəfərə, sonrakı illərdə təbii artım daha yüksək olmuşdur. Kişilərin sayı qadınların sayından daha artıqdır. Əhalinin təqribən 70 % kənd yerlərində yaşayanlardır. Tonqada cəmi 3 şəhər var: paytaxtı Nykyalofa (əhalisi 28 min), Panqai(Lifuk adasında) və Nemafu (Babay adasında).

Dövlət dili

Tonqanın rəsmi dövlət dili tonqa və ingilis dilləridir. Polineziya dil ailəsinə mənsub olan tonqa dilinin yazılı əlifbası 1831-ci ildən fəaliyyət göstərir. Əhalisinin böyük əksəriyyəti xristiandır.

İqdisadiyyatı

İngiltərə, Avstraliya, Yeni ZelandiyaOkeaniyada yerləşmiş dövlətlərlə müntəzəm ticarət əlaqələri saxlayır. 1967-ci ilə qədər Tonqanın özünün pul vahidi yox idi. 1978-ci ildə paanqa (Tonqa dolları) adlanan pul vahidi qəbul edir. Ölkəyə daxil olan xarici valyutanın təqribən yarısı turizmdən yararlanır.

Tonqa iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş aqrar ölkədir. Bu ölkədə müasir sənaye müəssisələri demək olar ki, yoxdur. 1970-ci ildən başlayaraq Tanqo hökuməti ölkə iqtisadiyyatını dirçəltmək üçün müəyyən tədbirlər həyata keçirir.Kokos palmasının plantasiya sahələrini genişləndirir, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaq, meşə sənayesi, balıqçılıq və və yüngül sənayenin inkişafını həyata keçirir. Koprabanan əsas ixracat məhsullarıdır.

Xarici dövlətlərlə əlaqə ancaq hava və gəmi nəqliyyatıdır.

Mənbələr

İstinadlar

  1. "Tonga" (ingilis). US Department of State. İstifadə tarixi: 25 октярбря 2008.
  2. G.A.Hacıyeva Dünyanın Cırtdan Dövllətləri. Bakı, Elm, 1991


Digər dillərdə
Acèh: Tonga
Afrikaans: Tonga
Alemannisch: Tonga
አማርኛ: ቶንጋ
aragonés: Tonga
العربية: تونغا
مصرى: تونجا
asturianu: Tonga
تۆرکجه: تونقا
башҡортса: Тонга
Bali: Tonga
žemaitėška: Tuonga
Bikol Central: Tonga
беларуская: Тонга
беларуская (тарашкевіца)‎: Тонга
български: Тонга
Banjar: Tonga
বাংলা: টোঙ্গা
བོད་ཡིག: ཊོང་ག
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: টঙ্গা
brezhoneg: Tonga
bosanski: Tonga
буряад: Тонга
català: Tonga
Chavacano de Zamboanga: Tonga
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Tonga
нохчийн: Тонга
Cebuano: Tonga
Tsetsêhestâhese: Tonga
کوردی: تۆنگا
qırımtatarca: Tonga
čeština: Tonga
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Тонга
Cymraeg: Tonga
dansk: Tonga
Deutsch: Tonga
Zazaki: Tonga
dolnoserbski: Tonga
डोटेली: टोङ्गा
ދިވެހިބަސް: ޓޮންގާ
Ελληνικά: Τόνγκα
English: Tonga
Esperanto: Tongo
español: Tonga
eesti: Tonga
euskara: Tonga
estremeñu: Tonga
فارسی: تونگا
suomi: Tonga
Võro: Tonga
Na Vosa Vakaviti: Toga
føroyskt: Tonga
français: Tonga
arpetan: Tonga
Nordfriisk: Tonga
Frysk: Tonga
Gaeilge: Tonga
Gagauz: Tonga
kriyòl gwiyannen: Tonga
Gàidhlig: Tonga
galego: Tonga
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: टोंगा
Gaelg: Yn Tongey
客家語/Hak-kâ-ngî: Tonga
עברית: טונגה
हिन्दी: टोंगा
Fiji Hindi: Tonga
hrvatski: Tonga
hornjoserbsce: Tonga
Kreyòl ayisyen: Tonga
magyar: Tonga
հայերեն: Տոնգա
interlingua: Tonga
Bahasa Indonesia: Tonga
Interlingue: Tonga
Ilokano: Tonga
Ido: Tonga
íslenska: Tonga
italiano: Tonga
日本語: トンガ
Patois: Tongga
Jawa: Tonga
ქართული: ტონგა
Qaraqalpaqsha: Tonga
қазақша: Тонга
ಕನ್ನಡ: ಟೋಂಗಾ
한국어: 통가
kurdî: Tonga
kernowek: Tonga
Кыргызча: Тонга
Latina: Tonga
Lëtzebuergesch: Tonga
Lingua Franca Nova: Tonga
Limburgs: Tonga
Ligure: Tonga
lumbaart: Tonga
lietuvių: Tonga
latviešu: Tonga
македонски: Тонга
മലയാളം: ടോങ്ക
монгол: Тонга
मराठी: टोंगा
кырык мары: Тонга
Bahasa Melayu: Tonga
Malti: Tonga
မြန်မာဘာသာ: တုံဂါနိုင်ငံ
مازِرونی: تونگا
Dorerin Naoero: Tonga
Plattdüütsch: Tonga
Nederlands: Tonga (land)
norsk nynorsk: Tonga
norsk: Tonga
occitan: Tònga
Livvinkarjala: Tonga
Ирон: Тонгæ
ਪੰਜਾਬੀ: ਟੋਂਗਾ
Kapampangan: Tonga
Papiamentu: Tonga
पालि: टोंगा
Norfuk / Pitkern: Tonga
polski: Tonga
Piemontèis: Tònga
پنجابی: ٹونگا
português: Tonga
Runa Simi: Tunqa
rumantsch: Tonga
română: Tonga
русский: Тонга
Kinyarwanda: Tonga
संस्कृतम्: टोंगा
саха тыла: Тонга
sardu: Tonga
sicilianu: Tonga
Scots: Tonga
سنڌي: ٽونگا
davvisámegiella: Tonga
srpskohrvatski / српскохрватски: Tonga
සිංහල: ටොංගා
Simple English: Tonga
slovenčina: Tonga
slovenščina: Tonga
Gagana Samoa: Toga
chiShona: Tonga
shqip: Tonga
српски / srpski: Тонга
Sunda: Tonga
svenska: Tonga
Kiswahili: Tonga
ślůnski: Tůnga
தமிழ்: தொங்கா
тоҷикӣ: Тонга
Türkmençe: Tonga
Tagalog: Tonga
lea faka-Tonga: Tonga
Tok Pisin: Tonga
Türkçe: Tonga
Xitsonga: Tonga
татарча/tatarça: Тонга
Twi: Tonga
reo tahiti: To’a
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Ton’ga
українська: Тонга
اردو: ٹونگا
oʻzbekcha/ўзбекча: Tonga
vepsän kel’: Tong
Tiếng Việt: Tonga
Volapük: Tonguäns
Winaray: Tonga
Wolof: Tonga
吴语: 湯加
მარგალური: ტონგა
ייִדיש: טאנגא
Yorùbá: Tóngà
Vahcuengh: Tonga
Zeêuws: Tonga
中文: 東加
文言: 東加
Bân-lâm-gú: Tonga
粵語: 湯加