Qüds
English: Jerusalem

Qüds
ivr. ירושלים
ərəb. القدس‎‎
Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG
Bayraq[d]Gerb[d]
Bayraq[d]Gerb[d]

31°47′ şm. e. 35°13′ ş. u.


Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulube.ə. XLV əsr
Sahəsi
  • 125,42 km²
Mərkəzin hündürlüyü754 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu+972 2
Poçt indeksi91000–91999[3]
jerusalem.muni.il
Qüds xəritədə
Qüds
Qüds
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Qüds[4][5] (ərəb. القدس‎‎ əl-Qüds (dinlə)) və ya Yerusəlim[6] (ivr. יְרוּשָׁלַיִםYerushalayim (dinlə)) — Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizi ilə Ölü dəniz arasında yerləşən və dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri.

İsrail və Fələstin hər ikisi Qüds şəhərinin öz ölkələrinin paytaxtı olmasını iddia edirlər. İsrail Dövləti uzun müddətdir ki, bütün hökumət qurumlarını Qüdsdə saxlamasına baxmayaraq, fələstinlilər də şəhəri Fələstinin əsas nöqtəsi olaraq tanıyırlar. Lakin heç bir iddia beynəlxalq səviyyədə tanınmır.

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan Qüdsün adı qədim Mesopotamiyanın mixi yazılarında "Tanrının şəhəri" anlamına gəldiyi düşünülən "Urusalima" olaraq göstərilir. Yəhudilərin şəhər üzərində hakimiyyəti dövründə e.ə. 9-cu əsrdə (İkinci Dəmir dövrü) Qüdsdə əhəmiyyətli tikinti işləri həyata keçirilmiş və 8-ci əsrdə şəhər İudeya krallığının dini və inzibati mərkəzinə çevrilmişdir.[7] Böyük tarixi boyunca Qüds ümumilikdə iki dəfə darmadağın edilib, 23 dəfə işğal edilib, 52 dəfə hücuma məruz qalıb, 44 dəfə ələ keçirilib və yenidən azad edilmişdir.[8] Qüdsün David Şəhəri adlandırılan ən qədim hissəsi e.ə. 4-cü minillikdə salınmışdır. 1538-ci ildə darmadağın edilmiş şəhərin divarları Sultan Süleyman Qanuninin hökmranlığı altında yenidən hörülmüşdür. Hal-hazırda həmin divarlar müsəlman, xristian, yəhudi olmaq üzrə dörd məhəllədən ibarət Köhnə Şəhəri əhatə edir.[9] 1981-ci ildə Köhnə Şəhər Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısına daxil edilmişdir.[10] Həmin ərazi eyni zamanda təhlükədə olan Ümumdünya irsləri siyahısına da daxil edilib.

Qüds hər üç səmavi din olan İslam, İudaizmXristianlıq üçün müqəddəs şəhər sayılır. Qüdsdə bu dinlərin ən məşhur məbədlərinin bir hissəsi yerləşir. Qüds üç böyük din arasındakı ortaq nöqtə kimi bəşəriyyət tarixində özəl bir əhəmiyyət daşıyır. Qüdsdə olan Əl-Əqsa məscidi müsəlmanların ilk qibləsidir. Qüds müsəlmanlar üçün MəkkəMədinədən sonra üçüncü müqəddəs şəhərdir.

Etimologiya

Qərb və yəhudi mənbələrində Yerusəlim (ivr. ירושליםYeruşala(y)im (audio)). İncilin ərəb dilinə tərcümələrində — أورشليم Ūrşlšalīm (Ūrşalīm), Ūrşəlim,[11]. Beytül-Müqəddəs[12] adlarıyla da tanınır

Ərəb dilində adı

Qüds şəhəri ərəb dilində əl-Qüds القُدس, yəni müqəddəs yer adlanır.[13][14] İsrail hökuməti siyasəti isə yəhudi və ingilis mənbələrində istifadə edilən Yerusəlim adına bənzər Ūršalīmin istifadə edilməsini tövsiyə edir. أُورُشَلِيمَ-القُدس.[15] Qüdsdən olan Fələstinli ərəb ailələri Qüdsi və Məqdisi adlandırılır.[16]

Tarixi

Antik era

Feodal dövrü

Yeni dövr

Müasir dövrü

Qüds

Qüdsün statusu – qızğın müzakirələr mövzusudur. Həm İsrail, həm də Fələstin Muxtariyyəti Qüdsü öz paytaxtı sayır, lakin fələstinlilərin əksəriyyəti de-fakto buraya getmək hüququndan məhrumdur. İsrailin Şərqi Qüds üzərində suverenliyi BMT və dünyanın əksər dövlətləri tərəfindən tanınmayıb.[17] Bu gün "Yaxın Şərq dördlüyü" tərəfləri yenidən danışıqlar masası arxasında əyləşdirməyə və 60 ildən artıqdır davam edən münaqişəni "ölü nöqtədən" tərpətməyə yönəlmiş səylərini davam etdirir. Lakin ayırıcı divarla və ideoloji baxışlarla iki yerə bölünmüş unikal müqəddəs şəhər olan Qüdsün taleyi hələ də qeyri-müəyyəndir.[18]

Siyasi statusu

Beynəlxalq mövqe

İsrailin paytaxtı kimi

Fələstinin paytatı kimi

Coğrafiya

Əhali

Din

Qüds həm müsəlmanlar, həm xristianlar, həm də yəhudilər üçün müqəddəs sayılır. Köhnə Şəhərdə qala divarları ilə dövrələnmiş ərazidə üç səmavi dinin – islam, xristian və yəhudi dinlərinin müqəddəs məbədləri yerləşir.[19]

Müsəlmanlar üçün Qüds Əl-Əqsa məscidinin yerləşdiyi, xristianlar üçün İsa peyğəmbərin son günlərini yaşadığı, həvarilərlə Gizli Görüş keçirdiyi, çarmıxa çəkildiyi və zühur etdiyi, yəhudilər üçün İbrahim peyğəmbərin oğlu İsmayılı qurban kəsdiyi yer, Süleyman peyğəmbərin sarayının olduğu, Davud peyğəmbərin şöhrət qazandığı şəhərdir.[19]

Köhnə Şəhərə yeddi qapıdan birindən keçməklə daxil olmaq olar.[20] Köhnə Şəhər dörd məhəllədən - müsəlman, yəhudi, xristianerməni məhəllələrindən ibarətdir.[21] İstənilən xristian, katolik və protestant üçün müqəddəs sayılan Via Dolorosa küçəsi, yaxud "Kədər Yolu" məhz müsəlman məhəlləsindən başlayır.[22] "Kədər Yolu" - İsa peyğəmbərin Ponti Pilatdan Qolqofa qədər xaçını əlində tutaraq getdiyi yoldur. "Kədər Yolu" İsa peyğəmbərin edama məhkum edildiyi yerdən çarmıxa çəkildiyi və dəfn olunduğu Mələklər Kilsəsinə qədər uzanır.[23] Bu ərazidə demək olar ki, bütün dini konfessiyaların kilsələri var.

Məbəd Kompleksindən salamat qalmış yeganə hissə olan divar Ağlama divarı adlanır. Yəhudilər buraya məhv olmuş Məbədə kədərlərini ifadə etmək üçün gəlirlər.[24] Abidlər bura dua etməyə gəlir, bəziləri arzularını kağıza yazaraq divardakı deşiklərə soxurlar. Onlar ümid edir ki, Tanrı onların dualarını eşidəcək.[24]

İqtisadiyyat

Mədəniyyət

Musiqi

Təhsil

Tanınmış şəxsləri

Həmçinin bax

İstinadlar

  1. archINFORM — 1994.
  2. אוכלוסייה ביישובים 2018, Population in the Localities 2018הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה, 2019.
  3. http://www.geopostcodes.com/Jerusalem
  4. "Qüds". Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası [Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы]: 10 cilddə. III cild. Б.: АСЕ-нын баш редаксијасы. Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. 1979. səh. 292. (#invisible_char)
  5. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (PDF). S.523. ISBN 978-9952-441-01-7. İstifadə tarixi: 20 avqust 2016.
  6. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (PDF). 180, 181-ci səhifələr. ISBN 978-9952-441-01-7. İstifadə tarixi: 20 avqust 2016.
  7. "Biblical History and Israel S Past: The Changing Study of the Bible and History". Wm. B. Eerdmans Publishing. 17 may 2011 – Google Books vasitəsilə.
  8. "Do We Divide the Holiest Holy City?". Moment Magazine. 3 iyun 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 mart 2008.
  9. Yerusalem 19-cu əsrdə, Köhnə Şəhər (İngiliscə). Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press. 1984. səh. 14. ISBN 0-312-44187-8.
  10. "Old City of Jerusalem and its Walls". UNESCO World Heritage Convention. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2010.
  11. Nasir Purpirar. On iki əsr sükut, s. 75.
  12. Fələstin Dövlətinin Azərbaycanda Səfirliyi
  13. . The Netherlands: Koninklijke Brill NV. 225–226. ISBN 90-04-15388-8. İstifadə tarixi: 17 December 2011.
  14. Denise DeGarmo (9 September 2011). "Abode of Peace?". Wandering Thoughts. Center for Conflict Studies. 26 April 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 December 2011.
  15. "The Official Website of Jerusalem". Municipality of Jerusalem. 19 September 2011. 27 April 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  16. Sonbol, Amira (1996). Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History. səh. 133.
  17. UN rebukes Israel over Jerusalem settlements
  18. Mideast Peace Talks Collapse; Jerusalem's Future Uncertain
  19. 1 2 What makes Jerusalem so holy?
  20. Visiting The Temple Mount
  21. The 4 Quarters of Jerusalem United One Day?
  22. Via Dolorosa, Jerusalem
  23. Via Dolorosa (Via Crucis)
  24. 1 2 Six Reasons Why The Wall Is Holy

Xarici keçidlər

Vikianbarda Qüds ilə əlaqəli mediafayllar var.

Digər dillərdə
Acèh: Al-Quds
Afrikaans: Jerusalem
Alemannisch: Jerusalem
አማርኛ: እየሩሳሌም
aragonés: Cherusalem
Ænglisc: Ierusalem
العربية: القدس
ܐܪܡܝܐ: ܐܘܪܫܠܡ
مصرى: القدس
অসমীয়া: জেৰুজালেম
asturianu: Xerusalén
تۆرکجه: بیت‌المقدس
башҡортса: Иерусалим
Boarisch: Jerusalem
žemaitėška: Jerozalė
Bikol Central: Herusalem
беларуская: Іерусалім
беларуская (тарашкевіца)‎: Ерусалім
български: Йерусалим
भोजपुरी: येरुशलम
bamanankan: Jerusalem
brezhoneg: Jeruzalem
bosanski: Jerusalem
буряад: Иерусалим
català: Jerusalem
Chavacano de Zamboanga: Jerusalén
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ià-lô-sák-lēng
нохчийн: Къудс-ГӀала
Cebuano: Jerusalen
Chamoru: Jerusalem
کوردی: ئورشەلیم
qırımtatarca: Qudus
čeština: Jeruzalém
kaszëbsczi: Jerozolëma
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Їєроусалимъ
Чӑвашла: Иерусалим
Cymraeg: Jeriwsalem
dansk: Jerusalem
Deutsch: Jerusalem
Zazaki: Urşelim
dolnoserbski: Jeruzalem
डोटेली: जेरुशलम
ދިވެހިބަސް: ޤުދުސް
Ελληνικά: Ιερουσαλήμ
English: Jerusalem
Esperanto: Jerusalemo
español: Jerusalén
euskara: Jerusalem
estremeñu: Jerusalén
فارسی: اورشلیم
suomi: Jerusalem
Na Vosa Vakaviti: Jerusalemi
føroyskt: Jerúsalem
français: Jérusalem
Nordfriisk: Jerusalem
furlan: Jerusalem
Frysk: Jeruzalim
Gaeilge: Iarúsailéim
贛語: 耶路撒冷
kriyòl gwiyannen: Jérusalem
Gàidhlig: Ierusalem
galego: Xerusalén
Avañe'ẽ: Herusalẽ
Gaelg: Jerusalem
客家語/Hak-kâ-ngî: Yâ-lu-sat-lâng
Hawaiʻi: Ielukalema
עברית: ירושלים
हिन्दी: यरुशलम
Fiji Hindi: Jerusalem
hrvatski: Jeruzalem
hornjoserbsce: Jeruzalem
magyar: Jeruzsálem
հայերեն: Երուսաղեմ
Արեւմտահայերէն: Երուսաղէմ
interlingua: Jerusalem
Bahasa Indonesia: Yerusalem
Interlingue: Jerusalem
Igbo: Jerusalem
Ilokano: Herusalem
ГӀалгӀай: Байтулмакъдис
íslenska: Jerúsalem
italiano: Gerusalemme
日本語: エルサレム
Patois: Jiruusalem
ქართული: იერუსალიმი
Qaraqalpaqsha: Al-Qudıs
Taqbaylit: Urcalim
Kabɩyɛ: Jeruzalɛm
Gĩkũyũ: Jerusalem
қазақша: Иерусалим
kalaallisut: Jerusalem
ಕನ್ನಡ: ಜೆರುಸಲೆಂ
한국어: 예루살렘
kurdî: Orşelîm
kernowek: Jerusalem
Кыргызча: Иерусалим
Latina: Hierosolyma
Ladino: Yerushalayim
Lëtzebuergesch: Jerusalem
лезги: Ярусалим
Lingua Franca Nova: Ieruxalim
Limburgs: Jeruzalem
Ligure: Gerusalemme
lumbaart: Gerüsalem
lingála: Yerusalémi
لۊری شومالی: اۊرشٱلیم
lietuvių: Jeruzalė
latviešu: Jeruzaleme
मैथिली: जेरुसेलम
мокшень: Ерусалим
Malagasy: Jerosalema
олык марий: Иерусалим
македонски: Ерусалим
മലയാളം: ജെറുസലേം
монгол: Иерусалим
मराठी: जेरुसलेम
Bahasa Melayu: Baitulmuqaddis
Mirandés: Jarusalen
မြန်မာဘာသာ: ဂျေရုဆလင်မြို့
эрзянь: Иерусалим
مازِرونی: اورشلیم
Nāhuatl: Jerusalen
Napulitano: Gierusalemme
Plattdüütsch: Jerusalem
नेपाली: जेरुसेलम
Nederlands: Jeruzalem
norsk nynorsk: Jerusalem
norsk: Jerusalem
Novial: Jerusalem
Nouormand: Jérusalem
Chi-Chewa: Jerusalem
occitan: Jerusalèm
Livvinkarjala: Jerusalimu
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੇਰੂਸਲਮ
Papiamentu: Herusalem
Norfuk / Pitkern: Jerusalem
polski: Jerozolima
Piemontèis: Gerusalem
پنجابی: یروشلم
Ποντιακά: Ιερουσαλήμ
português: Jerusalém
Runa Simi: Yerushalayim
rumantsch: Jerusalem
romani čhib: Jerusalem
Kirundi: Jerusalem
română: Ierusalim
tarandíne: Gerusalemme
русский: Иерусалим
русиньскый: Єрусалим
Kinyarwanda: Yerusalemu
саха тыла: Иерусалим
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱡᱮᱨᱩᱥᱟᱞᱤᱢ
sicilianu: Girusalemmi
Scots: Jerusalem
srpskohrvatski / српскохрватски: Jeruzalem
Simple English: Jerusalem
slovenčina: Jeruzalem
slovenščina: Jeruzalem
Gagana Samoa: Ierusalema
chiShona: Jerusalem
Soomaaliga: Qudus
shqip: Jeruzalemi
српски / srpski: Јерусалим
Sranantongo: Jerusalem
Seeltersk: Jerusalem
Sunda: Yerusalem
svenska: Jerusalem
Kiswahili: Yerusalemu
ślůnski: Jerozolima
தமிழ்: எருசலேம்
తెలుగు: జెరూసలేం
тоҷикӣ: Уршалим
Türkmençe: Ierusalim
Tagalog: Herusalem
Tok Pisin: Yerusalem
Türkçe: Kudüs
татарча/tatarça: Иерусалим
chiTumbuka: Jerusalem
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: قۇدس
українська: Єрусалим
اردو: یروشلم
oʻzbekcha/ўзбекча: Quddus
vèneto: Hierusalem
vepsän kel’: Jerusalim
Tiếng Việt: Jerusalem
Volapük: Hierusalem
walon: Djeruzalem
Winaray: Jerusalem
Wolof: Jerusalem
吴语: 耶路撒冷
isiXhosa: IJerusalem
მარგალური: იერუსალიმი
ייִדיש: ירושלים
Zeêuws: Jeruzalem
中文: 耶路撒冷
文言: 耶路撒冷
Bân-lâm-gú: Iâ-lō͘-sat-léng
粵語: 耶路撒冷
isiZulu: IYerusalem