Misir

Misir Ərəb Respublikası
جمهورية مصر العربية
Misir
Şüar: Masr ummu dunya (Misir dünyanın anasıdır)
Himn: Mənim ölkəm, Mənim ölkəm, Mənim ölkəm
My country, my country, my country
Misir xəritədə yeri
PaytaxtQahirə
Ən böyük şəhərQahirə, İsgəndəriyyə
Rəsmi dillərərəb dili
Dinİslam
Dövlət başçıları
• Prezident
Abdel Fəttah əl-Sisi
• Baş nazir
Şərif Ismail
Yaranması
• Misir Respublikasının elanı
18 İyun 1953
Sahəsi
• Ümumi
1,010,407 km2 (390,120 sq mi) (30)
• Su (%)
0.632
Əhali
• Təxmini  (2017)
92,837,000 (15)
• Siyahıya alma (2006)
72,798,000
• Sıxlıq
90/km2 (233.1/sq mi) (118)
ÜDM (AQP)2017 təxmini təxmini
• Ümumi
1,173 trilyon (21)
• Adambaşına
12,560 (100)
ÜDM (nominal)2015 təxmini təxmini
• Ümumi
330,765 milyard (34)
• Adambaşına
3,740 (115)
İİİ (2014)0.690
orta · 108
ValyutaMisir funtu(Cuneyh) (EGP)
Saat qurşağıEET (UTC+2)
Telefon kodu20
İnternet domeni.eg

Misir (ərəb مصر  Misr/Masr‎‎), rəsmi adı Misir Ərəb Respublikası (ərəb Cumhûriyet Masr'al Ərabiye‎‎) — Afrikanın şimal-şərqində və Sinay yarımadasında yerləşən ölkə. Paytaxtı Qahirə şəhəridir. Ölkənin əsas yaşayış məntəqələri Nil çayı boyunca yerləşir. Misir Aralıq dənizi sahilində yerləşir. Ölkənin şimal sahili Aralıq dənizi ilə, şimal-şərqdən Qəzza zolağıİsrail, şərqdən Qırmızı dəniz, cənubdan Sudan, qərbdən isə Liviya dövləti ilə əhatə olunub.

Misir dünyanın ən qədim dövlətlərindən biri hesab olunur. Bu dövlətin tarixi e.ə. 10-cu minilliyə qədər gedib çıxır. Xristianlığın ilk mərkəzlərindən biri hesab olunur. Misirin islamlaşması isə 7-ci əsrdə ərəblərin bura yürüş etməsi ilə bağlıdır.

92 milyon nəfər əhalisi ilə Şimali Afrika və Ərəb dünyasında 1-ci, Afrika materikində 3-cü (NigeriyaEfiopiyadan sonra), dünya ölkələri arasında isə 15-ci yerdədir. Əhalinin əksər hissəsi 40,000 kv.km sahəni əhatə edən, yeganə əkin-biçin işləri üçün əlverişli olan Nil çayı boyunca yerləşir. Misir ərazisinin böyük hissəsini Sahara səhrası tutur ki, burda da demək olar ki, əhali yaşamır. Əhalinin təqribən yarısı şəhərlərdə yaşayır. Əhalinin çox hissəsi Qahirə, İsgəndəriyyə və Nil deltasında yerləşir.

Misir hazırda Şimali Afrika, Yaxın Şərq və Müsəlman dünyasında əsas güclərdən hesab olunur. Misir BMT, Qoşulmama hərəkatı, Ərəb Dövlətləri LiqasıİƏT kimi böyük təşkilatların üzvüdür.

Misir dövləti

Əsas məqalə: Qədim Misir

Müasir tarixi

Birinci dünya müharibəsindən sonra İngiltərənin protektoratlığı olan Misirdə milli-azadlıq hərəkatı yeni mərhələyə qədəm qoydu. İstiqlaliyyət uğrunda mübarizəyə rəhbərlik etmək üçün burjua ictimai xadimlərindən bir qrupu başda Səəd Zəqlul olmaqla 1918-ci ilin sonlarında Misir Nümayəndələri partiyasını (Vəfdi Misri) yaratdılar. Bu öz nəticəsini tezliklə göstərdi. 1919-cu ilin mart-aprel aylarında və 1921-ci ilin sonlarında Misirin müxtəlif sosial təbəqələrini və ərazisinin böyük bir hissəsini əhatə edən güclü üsyanlar baş verdi. Bu üsyanlar amansızlıqla yatırılsa da, müstəmləkəçilərə onlara hakimiyyətinin dayaqsız və etibarsız olduğu nümyiş etdirildi. Nəticədə Böyük Britaniya 1922-ci il 28 fevralda ölkədə öz qoşunlarını və komissarını saxlamaq şərtilə Misirin istiqlaliyyətini tanımağa məcbur oldu. 1923-cü ildə Misir başda kral Fuad olmaqla konstitusiyalı monarxiya elan edildi. Ölkə parlamentinə seçkilər keçirildi. Kralın və parlamentin qarşısında məsuliyyət daşıyan nazirlər kabineti yaradıldı. "Vəfd Misri" partiyasının lideri Səəd Zəqlul baş nazir təyin olundu. Nazirlər kabinetinin və gənc Misir burjuaziyasının təzyiqi nəticəsində İngiltərə mühüm iqtisadi güzəştlərə getməyə, ölkə sənayesini və ticarətini xarici rəqabətdən müdafiə etməyə yönəldilmiş yeni gömrük tarifi həyata keçirməyə məcbur oldu.

1924-cü ildə Sudan kondomimu üstündə İngiltərə ilə Misir arasında münaqişə baş verdi. "Vəqf Misri" Sudanda müstəmləkə əleyhinə hərəkatı müdafiə etdiyi üçün ingilislər zorakı vasitələrlə vəfdçi hökümətin istefaya getməsinə nail oldular. 1929-1933-cü illərin dünya iqtisadi böhranı Misir iqtisadiyyatına, ilk növbədə pambıqçılığa böyük zərbə vurdu. Aqrar böhranın sənayeyə keçməsi nəticəsində bir çox xırda və orta müəssisələr işi dayandırdılar. İşsizlik geniş miqyas aldı, fəhlələrin real əməkhaqqı kəskin şəkildə aşağı düşdü. Misirdə istismarın güclənməsi və həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə əlaqədar azadlıq mübarizəsinin yeni dalğası başlandı. Azadlıq mübarizəsinin zirvəsini 1930-cu ilin iyul hadisələri təşkil etmişdi. Mənsur, Qahirə, İsgəndəriyyəPort-Səid şəhərlərində inadlı döyüşlər başlandı. Süveyş şəhəri isə üsyançılar tərəfindən tutuldu. Müstəmləkəçilər və daxili irtica silahlı mübarizəni yatırmağa nail oldular. Lakin şəhərlərdə tətillər və kəndlilərin kortəbii çıxışları bütün 30-cu illər boyu davam etmişdi. Nəticədə Böyük Britaniya 1936-cı ilin avqustunda Misirlə yeni müqavilə imzalamağa məcbur oldu.

Bu müqaviləyə əsasən İngiltərə ali komissarı səfirlə əvəz olundu və formal olaraq ingilis işğalına son qoyuldu. Bu güzəştlər zahiri səciyyə daşıyırdı. Əslində bu müqaviləyə görə Süveyş kanalı zonası, Qahirəİsgəndəriyyə şəhərləri İngiltərə qoşunlarının yerləşdiyi ərazi kimi təsdiq olunur, Böyük Britaniya Hərbi Hava Qüvvələrinin Misirin təyyarə limanlarından istifadə etməsi və onun ərazisi üzərindən uçmaq hüququ saxlanılır və və Misir ordusu üzərində ingilis hərbi nümayəndələrinin nəzarəti qoyulurdu. Müharibə baş verərdisə, yaxud müharibə təhlükəsi yaranardısa, ingilislər Misirdən bir döyüş meydanı kimi istifadə edə bilərdiilər. Beləliklə, 1936-cı il müqaviləsi dəyişilmiş şəkildə olsa da, İngiltərənin Misir üzərində ağalığını möhkəmləndirirdi.

Misir İkinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə də rəsmən müstəqil dövlət hesab olunsa da, faktiki olaraq Böyük Britaniyadan asılı vəziyyətdə qalmaqda idi. O, Britaniyanın toxuculuq sənayesi üçün "pambıq plantasiyası" rolunu oynayırdı. Həm də Britaniya Süveyş kanalından və onun zonasında yerləşdirilmiş hərbi bazalardan Misir və digər ərəb ölkələri üzərində ağalıq üçün istifadə edirdi. Misir xalqı ingilis müstəmləkə əsasrəti ilə barışmaq istəmir, ingilis qoşunlarının Süveyş kanalı zonasından çıxarılması və ölkənin həqiqi müstəqilliyinin bərpa edilməsi uğrunda qətiyyətli mübarizə aparırdı. 1952-ci il iyulun 22-dən 23-nə keçən gecə Qahirə qarnizonu hissələrinin üsyanları başlandı. Üsyana Camal Əbdül Nasirin liderlik etdiyi Azad zabitlər təşkilatı rəhbərlik edirdi. Üsyan nəticəsində kral Faruq hakimiyyətdən əl çəkməyə və ölkəni tərk etməyə məcbur oldu.

1953-cü ildə Misir respublika elan edildi. Camal Əbdül Nasir onun ikinci prezidenti oldu. O, qətiyyətli millətçi idi və Misirin tam müstəqilliyinə çalışırdı. İyul inqilabı Misirin taleyində mühüm rol oynadı. Ölkənin siyasi cəhətdən asılılığının ləğvinə, Süveyş kanalı zonasından ingilis qoşunlarının çıxarılmasına kömək etdi. Misir höküməti 1956-cı ildə Süveyş kanalı şirkətini milliləşdirdi. Bu, Yaxın Şərqdə Avropanın iri dövlətlərinin mövqeyinə ciddi zərbə demək idi. Misirin bu qanuni hərəkətinə cavab olaraq 1956-cı il 30 oktyabrda Böyük Britaniya, Fransaİsrail ona qarşı müharibəyə başladılar. Lakin üçlərin təcavüzü müvəffəqiyyətsizliyə uğradı. SSRİ-nin təzyiqi nəticəsində müdaxiləçilər Misir ərazisini tərk etməyə məcbur oldular. 1958-ci ilin fevralında Misir və Suriya Birləşmiş Ərəb Respublikası adlanan bir dövlətdə birləşdilər. Lakin bu birləşmə müvəqqəti oldu.

1961-ci ilin sentyabrında Suriyada dövlət çevrilişi baş verdi. Suriya Birləşmiş Ərəb Respublikasından çıxdı. Lakin 1972-ci ilə qədər Misir belə adlanmağa davam etdi. 50-60-cı illərdə Misirdə sosial-iqtisadi dəyişikliklər həyata keçirildi: iri sənaye, banklar, nəqliyyat milliləşdirildi, iqtisadiyyatın dövlət bölməsi yaradıldı, torpaq üzərində mülkədarların mülkiyyətini məhdudlaşdıran aqrar islahatlar həyata keçirildi. Lakin aqrar məsələnin həlli başa çatdırılmadı. İri şəhər burjuaziyasının bir hissəsi öz mövqeyini qoruyub saxladı. 1971-ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olundu. Konstitusiyaya uyğun olaraq 1972-ci ildən etibarən ölkə Misir Ərəb Respublikası adlanmağa başladı. 6 günlük müharibə Misirə böyük ziyan vurdu. Ölkənin gəlirlərinin başlıca mənbəyi olan Süveyş kanalının fəaliyyəti dayandı.

Dövlət bölməsi iqtisadiyyatda səmərəsiz rol oynayırdı. Şişmiş bürokratiya büdcə gəlirlərinin çox hissəsini udurdu. Nasirin vəfatından sonra (1970) prezident olmuş Ənvər Sadat yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu tapmağa çalışaraq liberal siyasət yürütməyə başladı. Bu siyasət xarici inhisarların Misir iqtisadiyyatına geniş nüfuz etməsinə səbəb oldu. Misir Yaxın Şərqdə separatçılıq siyasəti yeritməyə başladı. Kemp-Devid sazişi (1978) Misirin ərəb dünyasında təcrid olunmasına gətirib çıxartdı. Nəticədə onun ərəb dövlətləri cəmiyyətinə üzv olması dayandırıldı. Misir ərəb dövlətlərinin çoxu tərəfindən siyasi və iqtisadi boykota məruz qaldı. Ölkə daxilinda Sadatın siyasətindən narazılıq Misir prezidentinə sui-qasd edilməsi ilə nəticələndi. 1981-ci ilin oktyabrında hərbi parad zamanı o ölümcül yaralandı.

O vaxta qədər vitse-prezident vəzifəsini tutan Hüsnü Mübarək ölkənin prezidenti oldu. H.Mübarək höküməti milli iqtisadiyyatın möhkəmləndirilməsinə və dövlət bölməsinin inkişafına böyük diqqət yetirərək tarazlaşdırılmış siyasət aparmağa başladı. Ölkədə xüsusi bölməni və xarici investisiya qoyuluşunu stimullaşdıran bir sıra qanunlar qəbul olundu. Daxili təhlükəsizliyi və sabitliyi təmin etmək səyi Mübarəkin siyasətində mühüm yer tuturdu. Ekstremist müsəlman təşkilatların fəaliyyəti üzerində nəzarət qoyuldu. Dövlətin dünyəvi xarakteri gücləndirildi. Demokratiyanın inkişafına kömək edən tədbirlər həyata keçirildi. Leqal müxalifət partiyalarının sərbəst fəaliyyətinə imkan yaradıldı. Xarici siyasət sahəsində Misir bir sıra ərəb ölkələri ilə dostluq əlaqələrini bərpa etdi. İsrail sülh yoluyla Sinay yarımadasını Misirə qaytardı, lakin bu ölkə ilə münasibətlərin normallaşdırılması Kemp-Devid razılaşmalarından irəli getmədi. Misir eyni zamanda Fələstin ərəblərinin də qanuni hüquqlarını müdafiə edir.

Digər dillərdə
Аҧсшәа: Мысра
Acèh: Meusé
адыгабзэ: Мысыр
Afrikaans: Egipte
Akan: Igyipt
Alemannisch: Ägypten
አማርኛ: ግብፅ
aragonés: Echipto
Ænglisc: Ægypt
العربية: مصر
ܐܪܡܝܐ: ܡܨܪܝܢ
مصرى: مصر
অসমীয়া: মিছৰ
asturianu: Exiptu
تۆرکجه: میصر
башҡортса: Мысыр
Boarisch: Egyptn
žemaitėška: Egėpts
Bikol Central: Ehipto
беларуская: Егіпет
беларуская (тарашкевіца)‎: Эгіпет
български: Египет
भोजपुरी: मिस्र
Bahasa Banjar: Mesir
bamanankan: Misra
বাংলা: মিশর
བོད་ཡིག: ཨའི་ཅི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: মিশর
brezhoneg: Egipt
bosanski: Egipat
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Mesir
буряад: Египет
català: Egipte
Chavacano de Zamboanga: Egipto
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Ăi-gĭk
нохчийн: Мисар
Cebuano: Ehipto
Chamoru: Ehiptu
ᏣᎳᎩ: ᎢᏥᏈᎢ
Tsetsêhestâhese: Egypt
کوردی: میسر
qırımtatarca: Mısır
čeština: Egypt
kaszëbsczi: Egipt
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Єгѷптъ
Cymraeg: Yr Aifft
dansk: Egypten
Deutsch: Ägypten
Zazaki: Mısır
dolnoserbski: Egyptojska
डोटेली: इजिप्ट
ދިވެހިބަސް: މިޞްރު
eʋegbe: Egipte
Ελληνικά: Αίγυπτος
English: Egypt
Esperanto: Egiptio
español: Egipto
eesti: Egiptus
euskara: Egipto
estremeñu: Egitu
فارسی: مصر
suomi: Egypti
Võro: Egüptüs
Na Vosa Vakaviti: Ijipta
føroyskt: Egyptaland
français: Égypte
arpetan: Èg·ipte
Nordfriisk: Egypten
furlan: Egjit
Frysk: Egypte
Gaeilge: An Éigipt
Gagauz: Egipet
贛語: 埃及
Gàidhlig: An Èipheit
galego: Exipto
Avañe'ẽ: Ehíto
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: ईजिप्त
ગુજરાતી: ઇજિપ્ત
Gaelg: Yn Egypt
Hausa: Misra
客家語/Hak-kâ-ngî: Âi-khi̍p
Hawaiʻi: ‘Aikupika
עברית: מצרים
हिन्दी: मिस्र
Fiji Hindi: Egypt
hrvatski: Egipat
hornjoserbsce: Egyptowska
Kreyòl ayisyen: Ejip
magyar: Egyiptom
Հայերեն: Եգիպտոս
interlingua: Egypto
Bahasa Indonesia: Mesir
Interlingue: Egiptia
Igbo: Egypt
Ilokano: Ehipto
ГӀалгӀай: Мисаре
Ido: Egiptia
íslenska: Egyptaland
italiano: Egitto
日本語: エジプト
Patois: Iijip
la .lojban.: misrygu'e
Basa Jawa: Mesir
ქართული: ეგვიპტე
Qaraqalpaqsha: Mısır
Taqbaylit: Maṣer
Kabɩyɛ: Egipiti
Kongo: Misiri
Gĩkũyũ: Egypt
қазақша: Мысыр
kalaallisut: Egypt
ភាសាខ្មែរ: អេហ៊្សីប
ಕನ್ನಡ: ಈಜಿಪ್ಟ್
한국어: 이집트
कॉशुर / کٲشُر: مِسر
kurdî: Misir
kernowek: Ejyp
Кыргызча: Мысыр
Latina: Aegyptus
Ladino: Ayifto
Lëtzebuergesch: Egypten
лакку: Мисри
лезги: Мисри
Lingua Franca Nova: Misre
Luganda: Egypt
Limburgs: Egypte
Ligure: Egitto
lumbaart: Egit
lingála: Ejipte
lietuvių: Egiptas
latviešu: Ēģipte
मैथिली: मिस्र
мокшень: Египет
Malagasy: Ejipta
Baso Minangkabau: Masia
македонски: Египет
മലയാളം: ഈജിപ്റ്റ്‌
монгол: Египет
मराठी: इजिप्त
кырык мары: Египет
Bahasa Melayu: Mesir
Malti: Eġittu
မြန်မာဘာသာ: အီဂျစ်နိုင်ငံ
مازِرونی: مصر
Dorerin Naoero: Idjipt
Nāhuatl: Egipto
Napulitano: Naggitto
Plattdüütsch: Ägypten
Nedersaksies: Egypte (laand)
नेपाली: मिश्र
नेपाल भाषा: मिस्र
Nederlands: Egypte (land)
norsk nynorsk: Egypt
norsk: Egypt
Novial: Egiptia
Nouormand: Êgypte
Sesotho sa Leboa: Egypt
occitan: Egipte
Livvinkarjala: Jegiptu
Oromoo: Ijiipti
ଓଡ଼ିଆ: ଇଜିପ୍ଟ
Ирон: Мысыр
ਪੰਜਾਬੀ: ਮਿਸਰ
Kapampangan: Ejiptu
Papiamentu: Egipto
Picard: Édjipe
पालि: ईजिप्ट
Norfuk / Pitkern: Ejiipt
polski: Egipt
Piemontèis: Egit
پنجابی: مصر
Ποντιακά: Αίγυπτος
پښتو: مصر
português: Egito
Runa Simi: Ihiptu
rumantsch: Egipta
Romani: Mêsire
Kirundi: Misiri
română: Egipt
tarandíne: Egitte
русский: Египет
русиньскый: Еґіпет
संस्कृतम्: ईजिप्तदेशः
саха тыла: Эгиипэт
sardu: Egitu
sicilianu: Eggittu
Scots: Egyp
سنڌي: مصر
davvisámegiella: Egypta
Sängö: Kâmitâ
srpskohrvatski / српскохрватски: Egipat
සිංහල: ඊජිප්තුව
Simple English: Egypt
slovenčina: Egypt
slovenščina: Egipt
Gagana Samoa: Aikupito
chiShona: Egypt
Soomaaliga: Masar
shqip: Egjipti
српски / srpski: Египат
Sranantongo: Egiptakondre
SiSwati: IGibhithe
Sesotho: Egepeta
Seeltersk: Ägypten
Basa Sunda: Mesir
svenska: Egypten
Kiswahili: Misri
ślůnski: Egipt
தமிழ்: எகிப்து
తెలుగు: ఈజిప్టు
tetun: Ejitu
тоҷикӣ: Миср
Türkmençe: Müsür
Tagalog: Ehipto
Tok Pisin: Ijip
Türkçe: Mısır
Xitsonga: Gibita
татарча/tatarça: Мисыр
chiTumbuka: Egypt
Twi: Egypt
reo tahiti: ’Aifiti
тыва дыл: Египет
удмурт: Египет
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: مىسىر
українська: Єгипет
اردو: مصر
oʻzbekcha/ўзбекча: Misr
vèneto: Egito
vepsän kel’: Egipt
Tiếng Việt: Ai Cập
West-Vlams: Egypte
Volapük: Lägüptän
walon: Edjipe
Winaray: Ehipto
Wolof: Isipt
吴语: 埃及
მარგალური: ეგვიპტე
ייִדיש: עגיפטן
Yorùbá: Ẹ́gíptì
Vahcuengh: Aehciz
Zeêuws: Ehypte
中文: 埃及
文言: 密思兒
Bân-lâm-gú: Ai-ki̍p
粵語: 埃及
isiZulu: IGibhithe