Elektrik

Klassik elektrodinamika
VFPt Solenoid correct2.svg
Solenoidin maqnit sahəsi
Elektrik · Maqnetizm

Elektrik (yunanca ἤλεκτρον ēlektron „kəhraba" deməkdir) — fiziki əsasında yüklənmiş mikriskopik hissəciklərin (elektron, ion, molekula və onların kompleksi ) olduğu cismin və prosesin xassələri və dəyişilməsini izah edən anlayışdır. O sakit və hərkətdə olan elektrik yükünü, həmçinin elektrik və maqnit sahəsi ilə əlaqədar fenomenləri əhatə edir. Elektrik ilə elektrik enerjisi əldə edilir. Elektrik yükünün daşıyıcısı mənfi yüklənmiş elektronlar, ionlar və müsbət yüklənmiş proton və kationlardır. Eyni qütblü yüklər bir-birini itələyir, müxtəlif yüklülər isə cəlb edir. Elekltrik yükləri elektrik sahəsinin, hərəkətli yüklər isə maqnit sahəsinin əsaını təşkil edir.

Elechargepm.svgElechargepp.svg
Müxtəlif işarəli yüklər bir-birini cəzb edirEynı işarəli yüklər isə bir-birini itələyir

Elektromaqnetik dalğalar elktromeqnetik sahənin həyacanlanmasıdır və yarandıqdan sonra yük daşıyıcılarından asılı olmayaraq hərkət edə bilir.

Elektrik yüklərinin keçiricidə hərəkəti sərbəst elektronların nizamlanmış hərkətindən ibarətdir. Bərk cisimlər keçiricilrə, yarımkeçiricilər və dielektriklərə bölünürlər.

Tarixi

Tesla-coil-discharge.jpg

Elektrik cərəyanı hələ bizim eradan təxminən 600 il əvvəl, yunanlara məlum olmuşdur. Bu haqqda ilk bilik Falesə aid edilir. O dövrdə insanlar kəhrəbanın yun parçaya sürtdükdən sonra onun başqa materialları özünə cəzb etməsini müşayət etmişlər. Elektrik sözünün də mənası buradan gəlir.

Yalnız orta əsrlərdə Qalileo Qaliley tərəfindən fizika eksperimental bir elm kimi tədqiq edildikdən sonra elektrik cərəyanın araşdırılmasına maraq artmışdır. 1600-cü ildə ingilis fiziki Viliam Gilbert (1544-1603) "De magnete" əsərində tək kəhrəba yox, başqa materialların da elektriklə yüklənə bilməsini göstərmişdir. O, ilk dəfə olaraq "Elektrika" terminini işlədir. XVII əsrdə statik elektrik ilə məşğul olan alman alimi Otto von Querike ilk dəfə olaraq elektrikləşdirmə maşınını, daha doğrusu generatoru yaradır. O, iki eyni cür yüklənmiş cisimlərin bir-birini itələməsi hadisəsini araşdırır. Ona qədər yalnız elektrik cərəyanı ilə yüklənmiş cisimlərin bir-birini casibə etməsi məlum idi.

XVIII əsrdə elerktrik cərəyanın xassələri və onu yaratmaq üçün batareyaların düzəldilməsi üzrə əsas işlər görülmüşdür. Buraya əsasən Pieter van Muşenbrök (Layden şüşəsi, 1745), Benyamin Franklin (mənfi və müsbət qütblər, 1752), Luigi Qalvani (elektrokimyəvi enerji, 1770), Alesandro Volta (batareya, 1776), Çarles Auqustin Kulomb (Kulon qanunu, XVIII əsrin sonu), Georg Simon Om (Om qanunu XIX əsrin əvvəli) kimi alimlərin işləri daxil idi.

XIX əsrin əvvəlində maqnetizm və elektrik cərəyanı arasında əlaqə ixtira edildikdən sonra bu fiziki kəmiyyətin praktikada tətbiqi üçün geniş zəmin yaranır.

Maraqlı Fakt

  • Hər kəsə məlumdur ki, distillə olunmamış su elektrik keçirmə qabiliyyətinə malikdir. Bu nəyə görə baş verir? Cərəyanı ötürən suyun molekulları deyil, onun tərkibindəki müxtəlif mineral duzların ionları (elektrik yükü olan atom) qatışığıdır. Tərkibində, demək olar ki, mineral duzları olmayan distillə edilmiş su dielektrik (elektrik keçirməyən) sayılır.


  • Elektrik tellərinə qonan quşlar nə üçün elektrik vurmaz ?

Elektrik cərəyanı, müqaviməti sevməz. Evə dönmək üçün daim ən qısa və asan yolu seçər. Bir su yığını içindəsinizsə və elektrikli bir telə toxunsanız, axın teldən ən asan yol olan bədəninizə girər, oradan da son dərəcə keçirici olan su yığınına keçərək, torpaqdan evə dönər. Elektrik telləri üzərinə qonan quşların torpaqla əlaqələri yoxdur. Onlar elektrikin evinə dönməsi üçün bir qısa yol yaratmazlar. Elektrik onların bədənindən keçməkdənsə, özünə quş bədənindən daha az müqavimət göstərən, iki ayaqları arasındakı teli seçər. Quşlar da bu səbəblə bütün bir gün boyu, yüksək gərginlik daşıyan, çılpaq elektrik telləri üzərində dayana bilərlər.

Digər dillərdə
Afrikaans: Elektrisiteit
Alemannisch: Elektrizität
አማርኛ: ኮረንቲ
aragonés: Electrecidat
العربية: كهرباء
ܐܪܡܝܐ: ܟܗܪܒܐ
مصرى: كهربا
অসমীয়া: বিদ্যুৎ
asturianu: Lletricidá
تۆرکجه: الکتیریک
башҡортса: Электр
žemaitėška: Alektra
беларуская: Электрычнасць
беларуская (тарашкевіца)‎: Электрычнасьць
български: Електричество
भोजपुरी: बिजली
Bahasa Banjar: Lestrék
bamanankan: Kùran
বাংলা: তড়িৎ
brezhoneg: Tredan
bosanski: Elektricitet
буряад: Сахилгаан
català: Electricitat
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Diêng
کوردی: کارەبا
čeština: Elektřina
Cymraeg: Trydan
Deutsch: Elektrizität
Thuɔŋjäŋ: Manywëëth
Ελληνικά: Ηλεκτρισμός
English: Electricity
Esperanto: Elektro
español: Electricidad
eesti: Elekter
euskara: Argindar
estremeñu: Eletricidá
فارسی: برق
suomi: Sähkö
Võro: Eelektri
føroyskt: Ravmagn
français: Électricité
Nordfriisk: Elektrisiteet
furlan: Eletricitât
Gaeilge: Leictreachas
贛語: 電氣
Gàidhlig: Dealan
Avañe'ẽ: Tendyry
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: वीज
עברית: חשמל
हिन्दी: विद्युत
hrvatski: Elektricitet
interlingua: Electricitate
Bahasa Indonesia: Listrik
Ido: Elektro
íslenska: Rafmagn
italiano: Elettricità
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓴᕕᒐᐅᔭᖅ/ikumautit
日本語: 電気
Patois: Ilekchrixiti
Basa Jawa: Listrik
ქართული: ელექტრობა
Kabɩyɛ: Laatriki miŋ
қазақша: Электр
한국어: 전기
kurdî: Elektrîk
kernowek: Tredan
Latina: Electricitas
Lëtzebuergesch: Elektrizitéit
Luganda: Amasannyalaze
Limburgs: Elektricitèèt
lingála: Lotilíki
lietuvių: Elektra
latviešu: Elektrība
Malagasy: Aratra
македонски: Електрицитет
മലയാളം: വൈദ്യുതി
मराठी: वीज
Bahasa Melayu: Elektrik
Mirandés: Eilatricidade
မြန်မာဘာသာ: လျှပ်စစ်ဓာတ်အား
эрзянь: Цитерь
Napulitano: Elettricìtà
नेपाल भाषा: विद्युत
Nederlands: Elektriciteit
norsk nynorsk: Elektrisitet
Nouormand: Êtricitaé
Sesotho sa Leboa: Mohlakase
occitan: Electricitat
ଓଡ଼ିଆ: ବିଦ୍ୟୁତ
ਪੰਜਾਬੀ: ਬਿਜਲੀ
پنجابی: بجلی
پښتو: برېښنا
português: Eletricidade
Runa Simi: Pinchikilla
română: Electricitate
русиньскый: Електрика
sicilianu: Elettricitati
سنڌي: بجلي
srpskohrvatski / српскохрватски: Elektricitet
Simple English: Electricity
slovenčina: Elektrina
slovenščina: Elektrika
Soomaaliga: Koronto
српски / srpski: Електрицитет
Sesotho: Mohlakase
Seeltersk: Elektrizität
Basa Sunda: Listrik
svenska: Elektricitet
Kiswahili: Umeme
తెలుగు: విద్యుత్తు
ไทย: ไฟฟ้า
Tagalog: Elektrisidad
Setswana: Motlakase
Türkçe: Elektrik
Xitsonga: Gezi
татарча/tatarça: Электр
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: ئېلېكتر
українська: Електрика
اردو: برق
oʻzbekcha/ўзбекча: Elektr
vepsän kel’: Elektruz
Tiếng Việt: Điện
Winaray: Elektrisidad
Wolof: Mbëj
吴语:
ייִדיש: עלעקטריע
Yorùbá: Ìtanná
中文:
Bân-lâm-gú: Tiān-khì
粵語: