Cökə (bitki)

?Cökə
Tilia tomentosa.jpg
Tilia cordata - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-139.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Yarımsinif: Dillenid
Sıra: Əməköməciçiçəklilər
Fəsilə: Əməköməcikimilər
Cins: Cökə
Elmi adı
Tilia
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı

Cökə ( lat. Tilia) [1] - əməköməcikimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. [2]

Cökə ağacı yarpaqları
Bombus terrestris queen - Tilia cordata - Keila.jpg

Şimal yarımkürəsinin bütün ilıq bölgələrinin gilli, sərin və nəmli torpaqlarında yetişir. Sürətlə böyüyən və 20-25 metrəyə kimi uzanan cökə ağaclarının gövdələrinin diametri 1.5 m belə ola bilər. Əvvəlcə düz olan gövdə qabığı, ağac yaşlandıqca çatlayır. Üstü tünd yaşıl yarpaqları uzun saplı, ürək formasında və kənarları da düzdür.

Yarpağın boz və ya gümüş rəngindəki alt tərəfində qılcıqlar var. İyun-avqust ayları arasında açan sarımtıl rəngli xüsusi xoş ətirli çiçəklərinin 3-5-i bir yerdə, yarpaqların orta damarına bağlı və sarılı vəziyyətdə olur. Ağacın tək toxumlu meyvəsi minik, yuvarlaq və qurudur. Cökə ağacı toxumu, gövdə çəlikləri ilə və ya boy atan köklərinin ayrılıb əkilməsi ilə çoxaldılır.

Cökənin çiçək və yarpaqlarında qlükozit, tanen, yapışqan bitki mayesi və tərkibində farnesol olan uçucu yağ mövcuddur. Xüsusilə çiçək və yarpaqları tibbi təsirlərindən ötürü istifadə edilən cökə ağacının ağ, yumşaq və homogen taxtası heykəltəraşlıq və bənzəri işlərdə, gövdə qabıqları boyaçılıq və xələt istehsalında istifadə edilməkdədir.

Növləri

Azərbaycanın dərman bitkiləri

Digər növləri

  • Tilia platyphyllos
  • Tilia rubra
  • Tilia tomentosa
  • Tilia americana
  • Tilia caroliniana
  • Tilia chinensis
  • Tilia chingiana
  • Tilia dasystyla
  • Tilia henryana
  • Tilia heterophylla
  • Tilia insularis
  • Tilia intonsa
  • Tilia japonica
  • Tilia kiusiana
  • Tilia mandshurica
  • Tilia maximowicziana
  • Tilia mexicana
  • Tilia miqueliana
  • Tilia mongolica
  • Tilia nobilis
  • Tilia occidentalis
  • Tilia oliveri
  • Tilia paucicostata
  • Tilia x petiolaris
  • Tilia tuan

Cökə çiçək və yarpaqlarının tibbi təsirlərini aşağıdakı kimi saymaq olar:

  • 1. Sinəni yumşaldır.
  • 2. Sinir sistemindəki gərginlikləri azaldır. Dincəldici, sakitləşdirici və yuxu gətiricidir.
  • 3. Qadınlarda kritik günlərdə gərginlikləri yox edir və sancıları azaldır.

Bu təsirlərdən faydalanmaq üçün yay vaxtı, quru bir gündə yeni açmış cökə çiçəkləri yığılır. Bunların yanına bir miqdar yarpağı da qatılır və kölgədə qurudulur. Günəş dəyən çiçəklər ətir və təsirlərinin çoxunu itirir.

Qurudulmuş çiçək və yarpaq qarışığından 1 qaşıq alınır, üzərinə 1 stəkan qaynar su tökülərək 10 dəqiqə müddətlə dəmlənir. Bundan gündə üç dəfə bir stəkan içilir.

  • 1. Bundan başqa, cökə tərlədicidir.
  • 2. İdrarı sökücüdür.
  • 3. Stimul artırıcıdır.
  • 4. Bədəni gücləndiricidir.

Cökənin bu faydalarından da istifadə etmək üçün qarışıqda çiçək-yarpaq dozajı artırılır və 2-3 qaşıq tökülür. Eyni üsulla hazırlanan qarışıqdan gündə üç dəfə bir stəkan içilə bilər.

Digər dillərdə
Alemannisch: Linden (Botanik)
aragonés: Tilia
العربية: زيزفون
تۆرکجه: جؤکه (بیتکی)
беларуская: Ліпа
беларуская (тарашкевіца)‎: Ліпа
български: Липа
bosanski: Lipa (biljka)
català: Til·ler
Cebuano: Tilia
čeština: Lípa (rod)
kaszëbsczi: Lëpa
Чӑвашла: Çăка
dansk: Lind
dolnoserbski: Lipa
Ελληνικά: Φιλύρα (φυτό)
English: Tilia
Esperanto: Tilio
español: Tilia
eesti: Pärn
euskara: Ezki
فارسی: نمدار
suomi: Lehmukset
français: Tilia
Gaeilge: Teile (crann)
galego: Tileiro
עברית: טיליה
hrvatski: Lipa (biljka)
hornjoserbsce: Lipa
Հայերեն: Լորենի
interlingua: Tilia
Bahasa Indonesia: Tilia
Ido: Tilio
íslenska: Linditré
italiano: Tilia
日本語: シナノキ属
ქართული: ცაცხვი
қазақша: Жөке
한국어: 피나무속
Перем Коми: Нинпу
коми: Нинпу
Кыргызча: Липа
Lëtzebuergesch: Lannen
lietuvių: Liepa (augalas)
latviešu: Liepas
мокшень: Пяше
олык марий: Писте
македонски: Липа
эрзянь: Пекше
Plattdüütsch: Linnen (Boom)
Nederlands: Linde (geslacht)
occitan: Tilia
Ирон: Сусхъæд
Picard: Tilleu
polski: Lipa
português: Tilia
Runa Simi: Tilu
română: Tei
русский: Липа
sardu: Tilia
Scots: Tilia
srpskohrvatski / српскохрватски: Lipa
Simple English: Tilia
slovenčina: Lipa
slovenščina: Lipa
српски / srpski: Липа
svenska: Lindsläktet
Türkçe: Ihlamur
татарча/tatarça: Юкә
удмурт: Беризь
українська: Липа
oʻzbekcha/ўзбекча: Joʻka
vepsän kel’: Lehmuz
Tiếng Việt: Chi Đoạn
walon: Tiyoû
Winaray: Tilia
中文: 椴树
粵語: 椴樹