Bor

5berilliumborkarbon
-

B

Al
B-TableImage.png
Ümumi
Ad, İşarə, Nömrəbor, B, 5
Qrup, Dövr, Blok13, 2, p
Xarici görünüşü
B,5.jpg
Atom kütləsi10.811 q/mol
Elektron formulu[He] 2s2 2p1
Fiziki xassələr
Halıbərk
Sıxlığı(0 °C, 101.325 kPa)
q/L
Ərimə temperaturu2076 °C
(2349 K, 3769 °F)
Qaynama temperaturu3927 °C
(4200 K, 7101 °F)

Bor (B) – D.İ.Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 5-ci elementdir. Amorf bor, fərqli olan yaşıl rəngli olduğu üçün pirotekni (fişəng) sahəsində və atəşləyici olaraq raketlərdə istifadə edilir. Tennis raketlərinin, nüvə stansiyalarında istifadə edilən tənzimləyicilərin və istiliyə dayanıqlı şüşə məhsullarının istehsalında da əhəmiyyət daşıyır. Borun ən əhəmiyyətli ticarət qarışığı, izolyasiya məqsədilə şüşə lifinin və bir ağardıcı olan natrium perboratın istehsalında istifadə edilir. Digər bor birləşmələri də, borosilikat şüşələrin istehsalında istifadə edilir. Toxuculuq sahəsində əhəmiyyət daşıyan bir digər bor qarışımı isə, bor turşusudur. Elektrikə qaşı izolyatorik davranarkən, bir metalinkinə bənzər istilik keçiriciliyi göstərən boron nitrit qarışığı, eyni zamanda, qarışdırıldığı hər hansı bir maddəni almaz sərtliyinə gətirici xüsusiyyətdədir. Titanvolfram ilə birlikdə istifadəsi nəticəsində, çəkisi aşağı olur ancaq istiliyə qarşı müqavimətli ərintilər əldə edilir. Boron-10 izotopu, nüvə stansiyalarında mühitdəki neytronları sürətlə əmərək reaksiyaları ləngitmək və ya dayandırmaq üçün, nüvə radiasiyasına qarşı qalxan olaraq və neytron müəyyənləşdirici alətlərdə istifadə edilir. Yaxın zamanda artrit (oynaqların iltihabı) müalicəsində istifadə edilməyə başlanan bor birləşmələri də ümid vəd edir. Göz dezinfeksiyaedici preparatların tərkibində də bor var.Borun bitkilərdə kütlə ilə miqdarı 0,001%-dir. O, ən çox əhəmiyyətli mikroelementlərdən biridir, xüsusən də ikiləpəli bitkilər üçün. Bor bakterial və göbələk xəstəliklərinə qarşı davamlılığı artırır. Müəyyən edilmişdir ki, bor dişiciyin dişicik ağzında tozların (tozlanma zamanı) əmələ gəlməsini gücləndirir. Bor ilə yaxşı təmin olunma bitkilərdə karbohidrat və zülal mübadiləsinə hiss olunacaq təsir edir, meyvələrin inkişafına şərait yaradır, qış dövründə kök yumurtasının və soğanağın yaxşı vəziyyətdə qalması imkanını yüksəldir. Bor xüsusilə şəkər çuğunduru, pambıq, kətan, tərəvəz və meyvə və gilə meyvə bitkilərinin məhsuldarlığı üçün lazımdır. Mədəni bitkilərin məhsulları ilə birlikdə hər hektar torpaqdan ildə 10q-a qədər bor yox olur. Onu kökümeyvəlilər və yem otları xüsusi aktiv olaraq aparırlar.

Bor çatışmadıqda bitkilərdə çiçək əmələ gəlmir, toxumların yetişməsi pozulur, cücərmə konusu ölür, çuğundurda özək xəstələnir, kətan bakterioz ilə xəstələnir və demək olar ki, toxum əmələ gətirmir, lifləri isə kövrək və qısa olur.

Bor çatışmazlığının ilk əlamətləri qanadların ən yuxarı hissəsində və ən cavan yarpaqların üzərində müşahidə olunur. Hər şeydən əvvəl böyümə nöqtələrinin xəstələnməsi və ölməsi baş verir. Yuxarı yarpaqlar tünd yaşıl olur, onların qıraqları aşağı qatlanır. Yan qanadlar güclü inkişaf edir, onlar çox asan qırılırlar, yarpaqlar möhkəm və normal yarpaqlara nəzərən qalın olurlar.

Bor artıqlığı olduqda bitkilərin boyu kiçik olur. İndikatoq bitkilər borun torpaqdakı miqdarına müxtəlif reaksiya verir. Məsələn, bor torpaqda yüksək miqdarda olduqda izen və şoran otda nəhəng bitkilər əmələ gəlir.

Heyvan orqanizmində borun miqdarı kütlə ilə 0,0001% olur.

İnsan orqanizmində borun biokimyası az öyrənilib. Yaşlı adamın bədənində 12mq bor olur.

Bor karbohidratlar, piylər, bir sıra vitaminlər və hormonların mübadiləsində iştirak edir, bəzi fermentlərin aktivliyinə təsir edir. Müəyyən edilmişdir ki, trietoksikoz ilə xəstələnmiş xəstələrdə bor əsas mübadilənin azalmasına səbəb olur, insulinin hipoqlikemik təsirini gücləndirir. Məlumatlar var ki, borun böyümənin və həyatın uzun müddətli olmasında müsbət rolu var, həmçinin kalsium, maqnezium, fosfor və D vitamini mübadiləsinə təsir edir.

Bor bəzi fermentlərə, həmçinin hormonlara zəiflədici təsir edir. Hər gün az dozada borat turşusu uzun müddət orqanizmə qəbul edildikdə çəkinin kəskin azalması baş verir.

Çəkinin itməsi təkcə mübadilə səviyyəsinin artması ilə deyil, həm də hüceyrələrdən və toxumalardan suyun kənarlaşdırılması ilə əlaqədardır.

Bor orqanizmə tərəvəzlər və ət vasitəsi ilə daxil olur.

Borun ən geniş tanınan və insan tərəfindən istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:

H3BO3 – borat turşusu

Na2B4O7 ∙ 10H2O – boraks, borat turşusunun natrium duzu.

İlk dəfə bu elementi borat turşusundan fransız kimyaçıları J.Gey-Lüssak və L.Tenar 1808-ci ildə kəşv etmişdir.

İnsan orqanizmində bor atomlarının sayı 5,5 ∙ 1020, bir insan hüceyrəsində 5,5 ∙ 106 ədəddir.

Qida məhsulları ilə borun orqanizmə sutkalıq daxil oması miqdarı 1,3mq olur, həm də bu miqdarın 1,1mq-ı qida, 0,20mq-ı su ilə daxil olur.

Vikianbarda Bor ilə əlaqəli mediafayllar var.

Digər dillərdə
Afrikaans: Boor (element)
አማርኛ: ቦሮን
aragonés: Boro
العربية: بورون
asturianu: Boru
беларуская (тарашкевіца)‎: Бор (элемэнт)
български: Бор (елемент)
भोजपुरी: बोरॉन
বাংলা: বোরন
བོད་ཡིག: ཚ་ནག
brezhoneg: Bor
bosanski: Bor (element)
català: Bor
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Bèng
Cebuano: Boro
کوردی: بۆرۆن
corsu: Boru
čeština: Bor (prvek)
Чӑвашла: Бор (элемент)
Cymraeg: Boron
Deutsch: Bor
ދިވެހިބަސް: ބޯރޯން
Ελληνικά: Βόριο
English: Boron
Esperanto: Boro
español: Boro
eesti: Boor
euskara: Boro
فارسی: بور
suomi: Boori
français: Bore
Nordfriisk: Boor
furlan: Bôr
Gaeilge: Bórón
Gagauz: Bor
Gàidhlig: Bòron
galego: Boro
ગુજરાતી: બોરોન
Gaelg: Boron
客家語/Hak-kâ-ngî: Phìn
Hawaiʻi: Boron
עברית: בור (יסוד)
हिन्दी: बोरॉन
Fiji Hindi: Boron
hrvatski: Bor (element)
magyar: Bór
interlingua: Boro
Bahasa Indonesia: Boron
Ido: Borono
íslenska: Bór
italiano: Boro
日本語: ホウ素
Patois: Buoran
la .lojban.: jicmrboro
Basa Jawa: Boron
ქართული: ბორი
Kabɩyɛ: Bɔrɩ
Gĩkũyũ: Boron
қазақша: Бор (элемент)
ភាសាខ្មែរ: បរ
ಕನ್ನಡ: ಬೊರಾನ್
한국어: 붕소
kurdî: Bor
коми: Бор
Кыргызча: Бор (элемент)
Latina: Borium
Lëtzebuergesch: Bor
Limburgs: Boor
Ligure: Boro
lumbaart: Boro
lingála: Bolo
lietuvių: Boras
latviešu: Bors
Māori: Pūtiwha
македонски: Бор (елемент)
മലയാളം: ബോറോൺ
मराठी: बोरॉन
кырык мары: Бор (элемент)
Bahasa Melayu: Boron
မြန်မာဘာသာ: ဘိုရွန်
Nāhuatl: Xacoiztatl
Plattdüütsch: Bor (Element)
नेपाली: बोरोन
नेपाल भाषा: बोरोन
Nederlands: Boor (element)
norsk nynorsk: Grunnstoffet bor
Novial: Bore
occitan: Bòr
Livvinkarjala: Borum
ଓଡ଼ିଆ: ବୋରନ
ਪੰਜਾਬੀ: ਬੋਰਾਨ
पालि: बोरोन
polski: Bor
Piemontèis: Bòr
پنجابی: بورون
português: Boro
Runa Simi: Boru
română: Bor (element)
armãneashti: Boru
русский: Бор (элемент)
संस्कृतम्: बोरान
sicilianu: Boru
Scots: Boron
srpskohrvatski / српскохрватски: Bor (element)
සිංහල: බෝරෝන්
Simple English: Boron
slovenčina: Bór
slovenščina: Bor (element)
Soomaaliga: Booron
shqip: Bori
Seeltersk: Bor
Basa Sunda: Boron
svenska: Bor
Kiswahili: Boroni
தமிழ்: போரான்
తెలుగు: బోరాన్
тоҷикӣ: Бор (унсур)
ไทย: โบรอน
Tagalog: Boron
Türkçe: Bor
татарча/tatarça: Бор (элемент)
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بور
українська: Бор
oʻzbekcha/ўзбекча: Bor (unsur)
vepsän kel’: Bor (himine element)
Tiếng Việt: Bo
Winaray: Boro
吴语:
хальмг: Борон
Yorùbá: Bórọ̀nù
中文:
文言:
Bân-lâm-gú: Phêng-sò͘
粵語: