Aydaho

Aydaho
ing. Idaho
Aydaho bayrağıAydaho gerbi
BayraqGerb
Təxəllüsü: Cəvahirat ştatı
Şüarı: Xalqın qanunu
Himni: "Qoy bu əbədi olsun"
ABŞ xəritəsində Aydaho
Rəsmi dilİngilis dili
Paytaxtı
(və ən iri şəhəri)
Boyse
Ən iri metropoliteniBoyse Metropoliten Ərazisi
Ərazisi14-cü (ABŞ üzrə)
 • Ümumi83,571 mil²
(216,699 km2)
 • Eni305 mil (491 km)
 • Uzunluğu479 mil (771 km)
 • % su0.98
 • En dairəsi42° 00′ Ş - 49° 00′ Ş
 • Uzunluq dairəsi111° 03′ Q - 117° 15′ Q
Əhalisi39-cu (ABŞ üzrə)
 • Ümumi1,654,930 (2015)
 • Sıxlıq20.2/mil²  (10.4/km2)
44-cü (ABŞ üzrə)
Yüksəklik
 • Maksimal yüksəklikBora piki
12,662 ft (3,859 m)
 • Orta yüksəklik5,000 ft  (1,520 m)
 • Minimal yüksəklikSneyk çayı ilə Kliruoter çayının birləşməsi;
Lyuiston
713 ft (217 m)
Ştatlıqdan ƏvvəlAydaho Ərazisi
İttifaqa qəbul3 iyul, 1890 (43-cü)
QubernatorButc Otter (R)
Leytenant-qubernatorBred Litl (R)
Qanunverici hakimiyyətAydaho Qanunverici Hakimiyyəti
 • Yuxarı PalataSenat
 • Aşağı PalataNümayəndələr Palatası
ABŞ SenatorlarıMayk Kreypo (R)
Cim Riş (R)
ABŞ Palata nümayəndələriRaul Labrador (R)
Mayk Simpson (R) (siyahı)
Saat qurşağı
 • Salmon çayından şimal hissəPasifik UTC -8/-7
 • Digər ərazilərDağ UTC -7/-6
ISO 3166US-ID
AbbreviaturaID
Rəsmi saytıwww.idoho.gov

Aydaho - Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Boyze şəhəridir. Ölkənin şimal-qərbində yerləşir. Aydaho, bir-birinə bənzəməyən iki coğrafi hissəyə ayrılır. Bir qismi qayalıq dağlara bağlanan və tortul dağ zəncirləri 3500 metrə çatan yüksəlmiş batolit əhatə edən orta və şimal seqmenti və digər bir qismi Snake düzənliyinin meydana gətirdiyi cənub seqmentidir. Bu yarı quraq düzənliklərdə məşhur üsullarla qoyun yetişdiriciliyinə əlverişli bir miskotu çölü uzanar. Burada sulu əkinçilik edilə bilər. Güllə, Sink, Gümüş yataqları Coeur dalana yaxınlarında işlədilməkdədir. Əyalətdə əhəmiyyətli meşə qaynaqları mövcuddur. Ümumiyyətlə əhali Snake düzənliyində və mədən yataqlarında toplanmışdır.

Tarixi

Bölgəyə XIX əsrin əvvəllərində, kürk ticarəti edən ovçular və Lewis ilə Clarkın araşdırma heyəti girdi (1805). İlk davamlı yerləşmə mormonların Franklinə yerləşməsidir (1855); amma bölgə ancaq 1860dan sonra qızıl yataqlarının tapılması üzərinə inkişaf göstərmişdir. 1890da isə Amerikanın 43. Amerikan Əyaləti olmuşdur. Ola bilsin insanlar Aydaho ştatı ərazisində daha əvvəldə olmuşdur, çünki 14 500 il əvvəl. Vilson Butte Mağarası yaxın Əkizində qazıntılar (qazmalar, qazılmalar) Şimali Amerikada ən köhnə tarix qoyulmuş eksponatlar arasında yer tutan insan fəaliyyətinin göstərilən dəlili ahəngli əqrəblər daxil olmaqla bu ərazilərin qədim olduqunu söyləmək olar. Yerli Amerikan tayfaları üstünlük təşkil edən ərazilər cənubda şimali, Şimali və Qərbi Shoshone-də Nez Perce-ni tayfaları yaşayırdı.

Boyze (paytaxt) kapitoli binası

Avropalıların buraya gəlişinə kimi Aydahoda 8000 nəfərə kimi yerli hindu yaşayırdı. Sonrakı illərdə Aydaho və digər Qərb ştatlarının ərazisinə kükr ovçuları axın etməyə başladılar. Əvvəllər Britaniya ilə ABŞ arasında mübahisəli ərazi olan Aydaho, 15 iyun 1846-cı ildə bağlanmış müqaviləyə əsasən ABŞ ərazisi kimi təsdiq edildi. Həmin vaxta kimi ştatın kürk ehtiyatları əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı. Lakin 1850-1860-cı illərdə ştat ərazisində zəngin qızıl yataqları kəşf edildi, nəticədə bura minlərlə insan axın etdi və ilk şəhərlər salındı. Bununla yerli əhali ilə gəlmələr arasında ilk konfliktlər yaranmağa başlandı. Ən böyük qarşıdurmalardan biri Ber çayı sahilində qırğın olmuşdu, burada yüzlərlə insan həyatını itirmişdi.

4 Mart 1863-cü ildə ABŞ prezidenti Abraham Linkoln Aydahonun ABŞ ərazisinə qəbul edilməsi haqqında sərəncam imzaladı. Tezliklə Aydahoda mormonlarla və onların rəqibləri arasında siyasi qarşıdurma gücləndi. Bununla əlaqədar 1886—1887-cı illərdə Aydaho Vaşinqton və Nevada ştatları arasında bölünmək təhlükəsi ilə qarşılaşmışdı. Lakin prezident Qrover Klivlend buna icazə vermədi. Münaqişənin həlli çərçivəsində ştatda ilk universitet olan Aydaho Universiteti açıldı. ABŞ tərkibində olduğu dövrdə Aydahonun əhalisi sürətlə artdı. Əhali sayı 1870-ci ildə 17 804 nəfərdən 1890-cı ildə 88 548 nəfərə kimi artdı. Bundan başqa Aydahoda dəmiryolu, telefon və teleqraf xətləri çəkildi.

1890-cı ildə Aydaho ABŞ ştatı statusunu alaraq 43-cü ştata çevrildi. Gənc ştatın mövcudluğunun ilk illəri mədənçilərin kütləvi tətilləri ilə müşayiət olundu. Ştat qubernatoru Frenk Stünenberq hətta bir dəfə buna görə ştata qoşun yeridilməsi tələbi ilə hökümətə müraciət etməli olmuşdu. Daha sonra qubernator evində bombalı hücum nəticəsində öldürülmüşdü. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində ştatda mütərəqqi siyasət yeridilirdi. Belə ki, 1896 və 1916-cı illərdə hələ federal səviyyədə qəbul edilməmişdən qabaq, Aydahoda qadınlara seçkilərədə iştirak etmək hüququ verilmişdi və spirtli içkilərə qarşı qanun yeridilmişdi. Ştatın kənd təsərrüfatı 1929-cu il krizisində çox ciddi ziyan görmüşdü.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı kütləvi şəkildə düşərgələrə həbs edilmiş yapon əsilli amerikalılar üçün Aydahoda iki düşərgə açılmışdı. XX əsrin ortalarından etibarən Aydahoda əsas idarəedici qüvvə respublikaçılar olub. Hal-hazırda dağ mədəni və kənd təsərrüfatı (əsasən kartofçuluq) Aydahonun iqtisadiyyatının əsasını təşkil edir.

Digər dillərdə
Afrikaans: Idaho
አማርኛ: አይዳሆ
aragonés: Idaho
Ænglisc: Idaho
العربية: أيداهو
ܐܪܡܝܐ: ܐܝܕܐܗܘ
مصرى: ايداهو
asturianu: Idaho
Aymar aru: Idaho suyu
башҡортса: Айдахо
Boarisch: Idaho
žemaitėška: Aidahs
Bikol Central: Idaho
беларуская: Айдаха
беларуская (тарашкевіца)‎: Айдага
български: Айдахо
भोजपुरी: इडाहो
Bislama: Idaho
বাংলা: আইডাহো
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: আইডাহো
brezhoneg: Idaho
bosanski: Idaho
буряад: Айдахо
català: Idaho
Chavacano de Zamboanga: Idaho
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Idaho
нохчийн: Айдахо
Cebuano: Idaho
کوردی: ئایداھۆ
corsu: Idaho
čeština: Idaho
Чӑвашла: Айдахо
Cymraeg: Idaho
dansk: Idaho
Deutsch: Idaho
Zazaki: Idaho
Ελληνικά: Αϊντάχο
emiliàn e rumagnòl: Idaho
English: Idaho
Esperanto: Idaho
español: Idaho
eesti: Idaho
euskara: Idaho
فارسی: آیداهو
suomi: Idaho
føroyskt: Idaho
français: Idaho
arpetan: Idaho
Nordfriisk: Idaho
Frysk: Idaho
Gaeilge: Idaho
Gagauz: Idaho
Gàidhlig: Idaho
galego: Idaho
Avañe'ẽ: Idaho
Gaelg: Idaho
客家語/Hak-kâ-ngî: Idaho
Hawaiʻi: ‘Ikahō
עברית: איידהו
हिन्दी: इडाहो
Fiji Hindi: Idaho
hrvatski: Idaho
hornjoserbsce: Idaho
Kreyòl ayisyen: Aydawo
magyar: Idaho
Հայերեն: Այդահո
interlingua: Idaho
Bahasa Indonesia: Idaho
Interlingue: Idaho
Igbo: Idaho
Iñupiak: Idaho
Ilokano: Idaho
Ido: Idaho
íslenska: Idaho
italiano: Idaho
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐄᑖᓲ
日本語: アイダホ州
Basa Jawa: Idaho
ქართული: აიდაჰო
Kabɩyɛ: Idahoo
қазақша: Айдахо
ಕನ್ನಡ: ಐಡಹೋ
한국어: 아이다호 주
къарачай-малкъар: Айдахо
kurdî: Idaho
kernowek: Idaho
Latina: Idahum
Ladino: Idaho
Lëtzebuergesch: Idaho
лезги: Айдагьо
Lingua Franca Nova: Idaho
Limburgs: Idaho
Ligure: Idaho
lumbaart: Idaho
لۊری شومالی: آیداھو
lietuvių: Aidahas
latviešu: Aidaho
मैथिली: आयडाहो
Malagasy: Idaho
олык марий: Айдахо
Māori: Idaho
македонски: Ајдахо
മലയാളം: ഐഡഹോ
монгол: Айдахо
मराठी: आयडाहो
кырык мары: Айдахо
Bahasa Melayu: Idaho
مازِرونی: آیداهو
Dorerin Naoero: Idaho
Plattdüütsch: Idaho
Nedersaksies: Idaho
नेपाली: आयडाहो
नेपाल भाषा: आइदाहो
Nederlands: Idaho
norsk nynorsk: Idaho
norsk: Idaho
occitan: Idaho
Ирон: Айдахо
ਪੰਜਾਬੀ: ਆਇਡਾਹੋ
Kapampangan: Idaho
Papiamentu: Idaho
पालि: आइडाहो
polski: Idaho
Piemontèis: Idaho
پنجابی: اڈاہو
português: Idaho
Runa Simi: Idaho suyu
rumantsch: Idaho
română: Idaho
русский: Айдахо
संस्कृतम्: ऐडहो
саха тыла: Айдахо
sardu: Idaho
sicilianu: Idaho
Scots: Idaho
davvisámegiella: Idaho
srpskohrvatski / српскохрватски: Idaho
Simple English: Idaho
slovenčina: Idaho
slovenščina: Idaho
shqip: Idaho
српски / srpski: Ајдахо
Seeltersk: Idaho
svenska: Idaho
Kiswahili: Idaho
ślůnski: Idaho
தமிழ்: ஐடஹோ
తెలుగు: ఐడహొ
Tagalog: Idaho
Türkçe: Idaho
татарча/tatarça: Айдахо
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: Aydaxo Shitati
українська: Айдахо
اردو: ایڈاہو
oʻzbekcha/ўзбекча: Aydaho
Tiếng Việt: Idaho
Volapük: Idaho
Winaray: Idaho
吴语: 爱达荷州
хальмг: Айдахо
მარგალური: აიდაჰო
ייִדיש: איידעהא
Yorùbá: Idaho
中文: 爱达荷州
文言: 愛達荷州
Bân-lâm-gú: Idaho
粵語: 愛達荷州
isiZulu: Idaho