Amerika Birləşmiş Ştatları

Amerika Birləşmiş Ştatları
United States of America
ABŞ
Şüar: 
Marş:
"The Stars and Stripes Forever"[2][3]
Projection of North America with the United States in green
AlyaskaHavay əlavə olunmaqla kontinental ABŞ
ABŞ və onun əraziləri
ABŞ və onun əraziləri
PaytaxtVaşinqton
38°53′N 77°01′W / 38°53′N 77°01′W / 38.883; -77.017
Ən böyük şəhərNyu-York
40°43′N 74°00′W / 40°43′N 74°00′W / 40.717; -74.000
Rəsmi dillərFederal səviyyədə yoxdur[qeyd 2]
Milli dilİngilis[qeyd 3]
Etnik qruplar (2016)[6]İrqi mənsubiyyət:
77.1%
13.3% Qara
5.6% Asiyalı
2.6% Digər/çoxirqli
1.2% Yerli
0.2% Okeaniyalı
Etnik mənsubiyyət:
17.6% Hispanik və ya Latın
82.4% qeyri-Hispanik və ya Latın
Din (2016)[7]69% Xristian
24% Bitərəf
3% Naməlum
2% Yəhudi
1% Müsəlman
1% Buddist
1% Hindu
1% Digər
DemonimAmerikalı
HökumətFederal prezidentli konstitusiya respublikası
• 
Donald Tramp
Mayk Pens
• Palata spikeri
Pol Rayan
• Baş hakim
Con Roberts
Qanunverici hakimiyyətKonqres
• Yuxarı palata
Senat
• Aşağı palata
Nümayəndələr Palatası
Böyük Britaniya Krallığından müstəqillik
4 iyul 1776
• Konfederasiya
1 mart 1781
3 sentyabr 1783
• Konstitusiya
21 iyun 1788
24 mart 1976
Sahəsi
• Ümumi ərazi
3,796,742 sq mi (9,833,520 km2)[8] (3-cu/4-cü)
• Su (%)
6.97
• Ümumi quru ərazisi
3,531,905 sq mi (9,147,590 km2)
Əhali
• Təxmini  (2017)
325,719,178[9] (3-cü)
• Siyahıya alma (2010)
308,745,538[10] (3-cü)
• Sıxlıq
85/sq mi (32.8/km2) (179-cu)
ÜDM (AQP)2017 təxmini
• Ümumi
$19.390 trillion[11] (2-ci)
• Adambaşına
$59,501[11] (11-ci)
ÜDM (nominal)2017 təxmini
• Ümumi
$19.390 trillion[11] (1-ci)
• Adambaşına
$59,501[11] (7-ci)
Cini (2015)Positive decrease 39.0[12]
orta
İİİ (2017)Increase 0.924[13]
çox yüksək · 13-cü
ValyutaABŞ dolları ($) (USD)
Saat qurşağı(UTC−4 to −12, +10, +11)
• Yay (DST)
 (UTC−4 to −10[qeyd 4])
Tarix formatıaa/gg/iiii
Yolun hərəkət istiqamətisağ[qeyd 5]
Telefon kodu+1
ISO 3166 koduUS
İnternet domeni.us

Amerika Birləşmiş Ştatları (ing. United States of America), ABŞ (ing. USA), Birləşmiş Ştatlar (ing. United States) və ya sadəcə Amerika (ing. America) — 50 ştatdan, bir federal ərazidən, beş böyük özünüidarə edən ərazidən[qeyd 6]müxtəlif mülklərdən ibarət federativ respublika. 3.8 milyon mil2 (9.8 milyon km2) əraziyə malik ABŞ dünyanın ərazisinə görə 3-cü və ya 4-cü ölkəsi[qeyd 7] və bütün Avropa qitəsindən sadəcə 3.9 milyon mil2 kiçikdir. 325 milyon nəfərdən çox əhalisi olan ABŞ dünyanın ən çox əhaliyə malik üçüncü ölkəsidir. Paytaxtı Vaşinqton, ən böyük şəhəri Nyu-Yorkdur. Qırx səkkiz ştat və federal ərazi kontinentaldır və Şimali Amerikada KanadaMeksika arasında yerləşir. Alyaska ştatı Şimali Amerikanın şimal-qərbində, şərqdə Kanada və qərbdə Berinq boğazı boyunca Rusiya ilə həmsərhəddir. Havay ştatı orta Sakit okeanda arxipelaqdır. ABŞ-ın əraziləri Sakit okean və Karib dənizi boyunca səpənlənmişdir; doqquz rəsmi saat qurşağında uzanır. ABŞ-ın olduqca müxtəlif coğrafiyası, iqlim və heyvanat aləmi onu dünyanın 17 meqamüxtəlif ölkəsindən biri edir.[19]

Paleohindilər ən azı 15 min il əvvəl Sibirdən Şimali Amerika materikinə köçüb.[20] Avropalıların kolonizasiyası XVI əsrdə başladı. ABŞ şərq sahili boyunca On üç koloniyadan əmələ gəldi. Böyük Britaniya ilə koloniyalar arasında mübahisələrin səbəb olduğu Yeddiillik müharibə 1775-ci ildə başlamış ABŞ istiqlalına və 1776-cı ildə ABŞ istiqlal bəyannaməsi gətirib çıxardı. Müharibə 1783-cü ildə başa çatdı və ABŞ Avropa hakimiyyətindən müstəqillik əldə edən ilk ölkə oldu.[21] Mövcud konstitusiya 1787-ci ildə qəbul edilmiş və bir çox fundamental vətəndaş azadlıqlarını təmin etmək üçün ümumilikdə Hüqüqlar haqqında Bill adlanan ilk on dəyişikliklə 1791-ci ildə ratifikasiya edilmişdir. ABŞ XIX əsrdə Şimali Amerikada hindiləri köçürməklə yeni torpaqlar əldə etməklə güclü bir genişlənməyə başlamış[22] və 1848-cu ilə qədər qitəyə yayılanadək tədricən ştatları qəbul etdi.[22] XIX əsrin ikinci yarısında ABŞ Vətəndaş müharibəsi ölkədə hüquqi köləliyin sona çatmasına səbəb oldu.[23][24] Əsrin sonunda ABŞ Sakit okeana qədər uzandı[25]Sənaye inqilabı tərəfindən böyük ölçüdə yönləndirilən iqtisadiyyatı yüksəlməyə başladı.[26] İspan-ABŞ müharibəsiBirinci Dünya Müharibəsi qlobal bir hərbi güc olaraq ölkənin statusunu təsdiqlədi. ABŞ İkinci dünya müharibəsindən qlobal bir supergüc, nüvə silahı inkişaf etdirən ilk ölkə, müharibədə istifadə edən yeganə ölkə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olaraq çıxdı. Soyuq müharibə zamanı ABŞ və Sovet İttifaqı 1969-cu il aya enişlə sona çatan Kosmik yarışda mübarizə apardı. Soyuq müharibənin sona çatması və 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ABŞ-ı dünyanın yeganə supergücü etdi.[27] ABŞ dünyanın mövcud ən qədim federasiyasıdır. Bu "qanunla qorunan azlıqların hüquqularına riayət edilən çoxluq qaydasında" nümayəndəlik demokratiyasıdır.[28]

ABŞ Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, Dünya Bankının, Beynəlxalq Valyuta Fondunun, Amerika Dövlətləri Təşkilatının (ADT) və digər beynəlxalq təşkilatların təsisçi üzvüdür. Qlobal ÜDM-in təxminən dörddə birini təşkil edən nominal ÜDM üzrə dünyanın ən iri iqtisadiyyatıAQP üzrə ikinci ən iri iqtisadiyyatına malik ABŞ yüksək inkişaf etmiş ölkədir.[29] ABŞ iqtisadiyyatı dünyada ikinci ən böyük sənaye sektorunun olmasına baxmayaraq, xidmətlərin və biliyə əsaslanan fəaliyyətlərin dominantlığı ilə xarakterizə edilən geniş postsənaye iqtisadiyyatdır.[30] ABŞ məhsullar üzrə dünyanın ən böyük idxalçısı və ikinci ən böyük ixracatçısıdır.[31][32] Ümumi dünya əhalisinin yalnız 4,3%-nə malik ABŞ[33] dünyada ümumi sərvətin 33,2%-ni təşkil edir, qlobal sərvətin ən böyük payı bir ölkədə cəmləmişdir.[34] Orta əmək haqqı,[35] insan inkişafı, adambaşına düşən ÜDM və adambaşına məhsuldarlıq[36] da daxil olmaqla ABŞ bir çox sosial-iqtisadi göstəricilərdə ən yüksək dövlətlər sırasındadır. Qlobal hərbi xərclərinin üçdə birini təşkil edən ABŞ dünyanın ən qabaqcıl hərbi qüvvəsidir[37] və beynəlxalq səviyyədə aparıcı siyasi, mədəni və elmi gücdür.[38]

Mündəricat

Digər dillərdə
Alemannisch: USA
አማርኛ: አሜሪካ
aragonés: Estatos Unitos
مصرى: امريكا
Aymar aru: Istadus Unidus
žemaitėška: JAV
Bikol Central: Estados Unidos
беларуская (тарашкевіца)‎: Злучаныя Штаты Амэрыкі
भोजपुरी: अमेरिका
Bahasa Banjar: Amirika Serikat
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: তিলপারাষ্ট্র
Chavacano de Zamboanga: Estados Unidos de America
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Mī-guók
Tsetsêhestâhese: United States
Nēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ: ᑭᐦᒋ ᒨᐦᑯᒫᓇᐢᑭᕀ
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Амєрїканьскꙑ Ѥдьнѥнꙑ Дрьжавꙑ
dansk: USA
Thuɔŋjäŋ: Pawuut Matiic
ދިވެހިބަސް: އެމެރިކާ
eʋegbe: United States
emiliàn e rumagnòl: Stat Unî
English: United States
Esperanto: Usono
español: Estados Unidos
estremeñu: Estaus Uníus
Na Vosa Vakaviti: United States
føroyskt: USA
français: États-Unis
arpetan: Ètats-Unis
贛語: 美國
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: अमेरिकेचीं संयुक्त राज्यां
Bahasa Hulontalo: Amerika Serikat
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐌰𐌼𐌰𐌹𐍂𐌹𐌺𐌰
客家語/Hak-kâ-ngî: Mî-koet
Fiji Hindi: United States
Kreyòl ayisyen: Etazini
Bahasa Indonesia: Amerika Serikat
Ido: Usa
íslenska: Bandaríkin
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐊᒥᐊᓕᑲ
la .lojban.: mergu'e
Kabɩyɛ: Etaazuunii
Gĩkũyũ: United States
kalaallisut: Naalagaaffeqatigiit
ភាសាខ្មែរ: សហរដ្ឋអាមេរិក
한국어: 미국
kernowek: Statys Unys
Lingua Franca Nova: Statos Unida de America
Luganda: Amerika
Basa Banyumasan: Amerika Serikat
Malagasy: Etazonia
Baso Minangkabau: Amerika Sarikat
Bahasa Melayu: Amerika Syarikat
Dorerin Naoero: Eben Merika
Plattdüütsch: USA
Nederlands: Verenigde Staten
norsk nynorsk: USA
norsk: USA
Sesotho sa Leboa: United States of America
Chi-Chewa: United States
Livvinkarjala: Amerikan Yhtysvallat
Pangasinan: Estados Unidos
Kapampangan: Estados Unidos
Deitsch: Amerikaa
Norfuk / Pitkern: Yunitid Staits o' Merika
پنجابی: امریکہ
português: Estados Unidos
rumantsch: Stadis Unids
ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ: ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ
sicilianu: Stati Uniti
srpskohrvatski / српскохрватски: Sjedinjene Američke Države
Simple English: United States
slovenčina: Spojené štáty
Sranantongo: Kondre Makandrameki
Basa Sunda: Amérika Sarikat
svenska: USA
Kiswahili: Marekani
ไทย: สหรัฐ
Setswana: USA
Tok Pisin: Ol Yunaitet Stet
Xitsonga: Amerikha
chiTumbuka: United States
Twi: Amerika
reo tahiti: Fenua Marite
oʻzbekcha/ўзбекча: Amerika Qoʻshma Shtatlari
Tiếng Việt: Hoa Kỳ
Volapük: Lamerikän
吴语: 美国
Vahcuengh: Meijgoz
中文: 美国
文言: 美國
Bân-lâm-gú: Bí-kok
粵語: 美國
isiZulu: IMelika