Çili
English: Chile

Çili Respublikası

República de Chile
Çili
18 sentyabr 1810
Çili gerbi
Gerbi
Şüarı: Por la razón o la fuerza
Himni: Himno Nacional
Çili xəritədə yeri
PaytaxtıSantyaqo
Ən böyük şəhəriSantyaqo- 6,5 milyon , Valparaiso - 905 min, Konsepsyon -815-min ( 2015-ci il)
Rəsmi dilləriispan dili
Dini
katolisizm
İdarəetmə formasıPrezident
• 
Veronika Baçelet [ 11.III.2014 ]
Yaranması18 sentyabr 1810
Tarixi 
• Yaranması
18 sentyabr 1810
Ərazisi
• Ümumi
756950 (38-ci yer)
• Su (%)
1,6
Əhalisi
• 2015-ci təxmini
17,6 milyon (62-ci yer)
• 9.IV.2012 siyahıya alma
16 341 929
• Sıxlıq
23/km2 (59.6/kv. mil)
ÜDM (AQP)2014-cü təxmini
• Ümumi
409 milyard (44-cü)
• Adam başına
23 000 (76-cı)
ValyutasıÇili pesosu
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu+56
ISO 3166 koduCL
İnternet domeni.cl
Çili

Çili (rəsmi adı Çili Respublikası) – şərqdə And dağları ilə qərbdə Sakit okean arasında qalan, şimaldan cənuba 4300 km boyunca uzanan Cənubi Amerika ölkəsi. Şimalda Peru, şimal-şərqdə Boliviya, şərqdə Argentina yerləşir. Paytaxtı Santyaqo şəhəridir. Ölkənin 18 milyon nəfər əhalisi vardır. Adı Aymara dilində "Dünyanın sonu" mənasına gələn chilli sözündən gəlir.

Tarixi

XX əsrin əvvəllərində (1810-1823) Bernardo Bernardo O'Higgins və Manuel Rodrigesin başçılığı ilə aparılan azadlıq mübarizəsi nəticəsində Çili xalqı İspaniyanın müstəmləkə əsarətindən azad oldu. 1837-ci ildə Çili və Argentinanın Boliviya-Peru Konfederasiyasına qarşı müharibəsı baş verir. 1864-1883 -ci illərdə isə İspaniyaya qarşı olan və tarixə Birinci Sakit okean müharibəsi kimi düşən münaqişə baş verir. İkinci Sakit okean müharibəsində əldə edilən qələbələr nəticəsində Çili Cənubi Amerikanın qərb sahillərinin şəriksiz hökmranına çevrildi. XIX əsrin ortalarında Çilidə Almaniyadan köçənlərin bir sıra yaşayış məskənlərinin əsası qoyulur.

Əhali

Vulkan Parinakota
San Pedro de Atakama.
Salar Maricunqa Atakama sıhrası.
Laquna verde
Çilinin vilayətləri
Robinzon Kruz adası.
Embalse el Yeso.
Vina del Mar.
Río Achibueno.
Bío-Bío.
Moça adası.
Vulkan Osorno.
Chiloé.
Glaciar San Quintín.
Torres del Paine.
Tierra del Fuego.
Navarino adası

Əhalisi 17 milyon nəfərdir. Onların 25%-ni avropalılar (alman, ingilis və italyanlar), 70%-ni metislər, 3-%-ni (şimalda aymara, cənubda isə Konsepsiyon və Mont şəhərləri arasında araukana hinduları yaşayır) hindular təşkil edir. Əhalinin ən sıx olduğu yer paytaxt Santyaqo və ətrafıdır. Ümumi əhalinin təxminən yarıya qədəri bu ərazidə yaşayır. Şəhərdə 6.5 milyon insan yaşayır ki, bu ölkənin 1/3-ini təşkil edir. Şimalda və cənubda əkinçiliyə yararlı olan Andların arasında qalan ovalıqlar da sıx məskunlaşmış yerlərdir. Santyaqonun 100  km qərbində liman şəhəri Valparaisoda 1.5 milyon insan yaşayır.

Ölkənin şimal və cənub uc nöqtələrində əlverişsiz yaşayış şəraiti olduğundan əhali seyrəkləşir.

Milli tərkib

Çili əhalisinin %95'ini Avropalılar və onların nəsilləri təşkil edir.[1][2][3][4] Xüsusilə Basklar. Ölkəyə əsasən 19. əsrdə Avropa'dan İngilis, İrlandiyalı, Alman immiqrantlar gəlmiş; sonralar isə Xorvatiya, Fələstin, İtaliya'dan immiqrant gəlrmişdi. Yerli hindollar, əhalinin sadəcə % 3,2'sini təşkil edir.

Çili Statistik göstərilərə görə Çilidə 50.000 (0,30%) civarında Müsəlman var. Bir çox İslami quruluşun olduğu Çili'də; Çili Müsəlman İcması və Es-Selâm Məscidi Santiaqo şəhərində, Bilal Məscidi Iquique şəhərində, Muhamməd Mədəniyyət Mərkəzi VI Coquimbo şəhərində yerləşir.

1856 ildə Suriya, FələstinLivandan Çiliyə çox sayda Müsəlman köç etdi. Bu Müsəlmanlar Müsəlman İcması Birliyini qurdular. 1907'də ölkədəki Müsəlmanların sayı 1498'ə çıxmış, bu rəqəm 0,04% nisbəti ilə ölkə tarixində ən yüksek nisbətə yüksəldi.[5]1988 ilində Şeyh Tevfik Rumi başçılığı ilə ilk məscidi Santiaqo'da inşa etdilər. Məscid 1989 ildə tikildi. 1980 ilin sonlarına qədər bir sıra yerli Çili İslamı seçmişdi. Bu məscid tamamlandıqdan sonra İslama keçənlərin sayısında önəmli bir artım oldu. 1998 ildə Şeyh Tevfik Ruminin vəfatından sonra Üsame Ebu Gazali;məscidə imam olaraq seçildi.

Coğrafiyası

Sahəsi 756.945 km2 olan Çili Cənubi Amerika qitəsinin şimaldan-cənuba Antarktikaya qədər uzanan bir ölkə olsa da, orta eni sadəcə 180 km-dir. Ölkənin ən dar yeri (Antarktikadakı Çili torpaqları sayılmazsa) 90 kmdir. Ən geniş yerinin uzunluğu 240 kmdir. Avropa ilə müqayisə olunsa, Danimarkadan Saxara səhrası'na uzanacaq qədər bir məsafə qət edilir. Bu ölkəni «Antraktidaya açılan darvaza» da adlandırırlar. Dünyanın ən cənub şəhəri Puerto-Uilyams, ən cənub yaşayış məntəqəsi Puerto Torodur. Ən hündür dağ gölü Çunqara (dəniz səviyyəsindən 4570 m hündürlükdədir) və daimi fəaliyyətdə olan vulkanı Ualyatiri (6064 m) Çili ərazisində yerləşir. Şərq-qərb məsafəsi çox az olsa da, bu iki uc arasında çox hündürlük fərqi var. Ölkə ayrıca şimaldan cənuba çox fərqli iqlim, bitki örtüyü və coğrafi şəkillər göstərir. Bu üzdən Çili, bir çox qaynaqlardatəzadlar(müxtəlifliklər) ölkəsi olaraq tanınır. Həqiqətən də şimaldakı çölü, Afrikanın Saxarasını, cənubdakı kanalları Norveç kanallarını, Los Laqosdakı Osorno və ətrafı İsveçrə Alplarını xatırladır.

Ərazi

Çili idari olaraq on beş bölgəyə ayrılmışdır. Bunlardan on dördü, başlarındakı Roma rəqəmləriylə ifadə edilən, şimaldann cənuba sırasıyla Tarapacá, Antofagasta, Atacama, Coquimbo, Valparaíso, O'Higgins, Maule, Bío-Bío, Araucanía, Los Lagos, Aysén, Magallanes y la Antártica Chilena bölgələri və sonradan əlacə olunan Los Ríos ilə Arica və Parinacota bölgələridir. Bunlarla bərabər bir də Región Metropolitana de Santiago bölgəsi vardır.

Çilinin ərazi quruluşu

Çili şəhərlərinin siyahısıÇili ərazisi 15 vilayətdən ibarətdir.

AçarAdıİspancaPaytaxtı
XVArica y Parinacota, Chile Arica and ParinacotaRegión de Arica y ParinacotaArica
ITarapaca, Chile TarapacáRegión de TarapacáIquique
IIAntofagasta, Chile AntofagastaRegión de AntofagastaAntofagasta
IIIAtacama, Chile AtacamaRegión de AtacamaCopiapó
IVCoquimbo, Chile CoquimboRegión de CoquimboLa Serena
VValparaíso, Chile ValparaísoRegión de ValparaísoValparaíso
VIO'Higgins, Chile O'HigginsRegión del Libertador General Bernardo O'HigginsRancagua
VIIMaule, Chile MauleRegión del MauleTalca
VIIIBiobío, Chile BiobíoRegión del BiobíoConcepción
IXAraucanía, Chile AraucaníaRegión de la AraucaníaTemuco
XIVLos Rios, Chile Los RíosRegión de Los RíosValdivia
XLos Lagos, Chile Los LagosRegión de Los LagosPuerto Montt
XIAisén, Chile AisénRegión Aisén del General Carlos Ibáñez del CampoCoihaique
XIIMagallanes, Chile MagallanesRegión de Magallanes y de la Antártica ChilenaPunta Arenas
RMMetropolitana, Chile SantiagoRegión Metropolitana de SantiagoSantiago

Dağları

Çili dağları, yer üzünün ən yüksək sıradağlar zəncirini yaradır. 6000 m'dən yüksək bir çox zirvəsi vardır. Bunlardan biri olan Çili'nin ən yüksək dağı (6.880 m) Ojos del Salado eyni zamanda dünyanın ən yüksək vulkanıdır. Aşağıda ən məşhurları göstərilib

  • Nevado Ojos del Salado, 6.880 m, III. Bölgə (Atacama Bölgəsi)
  • Cerro Tupungato, 6.800 m, (Metropolitan Bölgəsi)
  • Volcán Llullaillaco, 6.739 m, II. Bölgə (Antofagasta Bölgesi)
  • Volcán Parinacota, 6.342 m, I. Bölgə (Tarapacá Bölgəsi)
  • Volcán Licancábur, 5916 m, II. Bölgə (Antofagasta Bölgəsi)
  • Descabezado Grande, 3.830 m, VII. Bölge(Maule Bölgəsi)
  • Torres del Paine, 2.800 m, XII. Bölge (Magallanes y de la Antártica Chilena Bölgəsi)
  • Volcán Villarrica, 2.840 m, VIII. Bölge (Araucanía Bölgəsi)
  • Volcán Osorno, 2.652 m, X. Bölge (los Lagos Bölgəsi)
  • Volcán Cerro Hudson, 1.905 m, XI. Bölgə (Asyen Bölgəsi)

Çaylar və göllər

Ölkənin özəl coğrafi vəziyyəti səbəbiylə, uzun çayları yoxdur. Ən uzun çayı olan Rio Loa'nın uzunluğu 443 km'dir. Ölkənin şimalında Atacama Çölü'ndəki ekstremal quraqlıq, böyük su yığımlarının olmasına imkan yaratmır. Şimalındakı az sayda çay And Dağlarındaki qarlardan bəslənirlər. Cənuba endikçə artan yağışlarla bu bölgələrdəki çaylara daha çox su həcmi gətirir. Çaylar, Çili iqtisadiyyatında, xüsusəndə enerji sahəsində önəmli rol oynayır. Bununla birlikdə somon balıkçılığı və raftinq kimi macəra turizmi də mövcuddur. Şimaldan cənuba önəmli çayları aşağıda sıralanmışdır.

  • Río Lauca, 160 km, I. Bölgə (Tarapacá)
  • Río Lluta, 167 km, I. Bölgə (Tarapacá)
  • Río Loa, 443 km, II. Bölgə (Antofagasta)
  • Río Copiapó, 162 km, III. Bölgə (Atacama)
  • Río Elquí, 170 km, IV. Bölgə (Coquimbo)
  • Río Choapa, 160 km, IV. Bölgə (Coquimbo)
  • Río Aconcagua, 142 km, V. Bölgə (Valparaíso)
  • Río Maipo, 250 km, Metropolitan/ V. Region (Metropolitan/ Valparaíso)
  • Río Mapocho, 120 km, Metropolitan(Metropolitana)
  • Río Cachapoal, 172 km, VI. Bölgə( O´Higgins)
  • Río Maule, 240 km, VII. Bölgə (Maule)
  • Río Biobío, 380 km, VIII. Bölgə (Biobío)
  • Río Imperial, 52 km, IX. Bölgə (Araucanía)

Gölləri arasında şimaldakı duz gölləri sayıla bilər ki bunların ən əsası olaraq Salar de Atacama'yı söyləyə bilərik. Bununla birlikdə ən şimalda, yer üzünün ən yüksəkdə olan göllərindən biri olan Lago Chungará gölü yerləşir. Gölün sahəsi 21,5 km² olub, 4.500 m yüksəklikdə yerləşir.

Lago Chungará ve Volkan Parinacota

Bir qrup böyük və gözəl göllər Temuco şəhərinin cənubundan başlayıb Puerto Montt'a qədər uzanır. Bunlar sırasıyla belədir.

  • Lago Colico, 56 km², IX. Bölgə (Araucanía)
  • Lago Caburga, 51 km², IX. Bölgə(Araucanía)
  • Lago Villarrica, 176 km², IX. Bölgə (Araucanía)
  • Lago Calafquén, 120 km², IX. Bölgə (Araucanía) und X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Panguipulli, 116 km², X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Riñihue, 77 km², X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Ranco, 401 km², X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Puyehue, 156 km², X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Rupanco, 223 km², X. Bölgə (Los Lagos)
  • Lago Llanquihue, 860 km², X. Bölgə (Los Lagos)

Mədəniyyət

Çili mədəniyyəti, ispan mədəniyyəti və köklü əhalinin mədəniyyətlərini özündə birləşdirir. Mədəniyyət ispan dilində inkişaf etmişdir.

Din

Çili əhalisinin 80 % - katolik xristianları, 13 % - protestantlardır. Qalan 7 % başqa dinlərə sitaiş edirlər.

Dil

Rəsmi dövlət dili ispan dilidir. Bununla yanaşı, əhali ingilis, alman və müxtəlif etnik qrupların dilində (aymara, arakuana, mapuçe) də danışır.

Xarici keçidlər

İstinadlar

  1. Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19.
  2. SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist.
  3. massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil
  4. Latinoamerica.
  5. http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1158658443061&pagename=Zone-English-ArtCulture%2FACELayout (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
Digər dillərdə
Аҧсшәа: Чили
Acèh: Chili
адыгабзэ: Чили
Afrikaans: Chili
Akan: Chile
Alemannisch: Chile
አማርኛ: ቺሌ
aragonés: Chile
Ænglisc: Cile
العربية: تشيلي
ܐܪܡܝܐ: ܬܫܝܠܝ
مصرى: تشيلى
অসমীয়া: চিলি
asturianu: Chile
авар: Чили
Aymar aru: Chili
تۆرکجه: شیلی
башҡортса: Чили
Boarisch: Chile
žemaitėška: Čilė
Bikol Central: Tsile
беларуская: Чылі
беларуская (тарашкевіца)‎: Чылі
български: Чили
भोजपुरी: चिली
Bislama: Chile
Banjar: Cili
bamanankan: Chile
বাংলা: চিলি
བོད་ཡིག: ཅི་ལི།
বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী: চিলি
brezhoneg: Chile
bosanski: Čile
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: Chili
буряад: Чили
català: Xile
Chavacano de Zamboanga: Chile
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Chile
нохчийн: Чили
Cebuano: Tśile
Chamoru: Chile
ᏣᎳᎩ: ᏥᎵ
Tsetsêhestâhese: Chile
کوردی: چیلی
corsu: Cile
qırımtatarca: Çile
čeština: Chile
kaszëbsczi: Chile
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Чилє
Чӑвашла: Чили
Cymraeg: Tsile
dansk: Chile
Deutsch: Chile
Thuɔŋjäŋ: Cile
Zazaki: Şili
dolnoserbski: Chilska
डोटेली: चिली
ދިވެހިބަސް: ޗިލީ
ཇོང་ཁ: ཅི་ལེ
eʋegbe: Chile
Ελληνικά: Χιλή
emiliàn e rumagnòl: Cîl
English: Chile
Esperanto: Ĉilio
español: Chile
eesti: Tšiili
euskara: Txile
estremeñu: Chili
فارسی: شیلی
Fulfulde: Ciile
suomi: Chile
Võro: Tsiili
Na Vosa Vakaviti: Chile
føroyskt: Kili
français: Chili
arpetan: Ch·ili
Nordfriisk: Chiile
furlan: Cile
Frysk: Sily
Gaeilge: An tSile
Gagauz: Çili
贛語: 智利
kriyòl gwiyannen: Chili
Gàidhlig: An t-Sile
galego: Chile
گیلکی: شيلي
Avañe'ẽ: Chíle
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: चिली
𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺: 𐍄𐍃𐌾𐌹𐌻𐌴𐌹
ગુજરાતી: ચીલી
Hausa: Chile
客家語/Hak-kâ-ngî: Chile
Hawaiʻi: Kile
עברית: צ'ילה
हिन्दी: चिली
Fiji Hindi: Chile
hrvatski: Čile
hornjoserbsce: Chilska
Kreyòl ayisyen: Chili
magyar: Chile
հայերեն: Չիլի
interlingua: Chile
Bahasa Indonesia: Chili
Interlingue: Chile
Igbo: Chile
Iñupiak: Cili
Ilokano: Chile
Ido: Chili
íslenska: Síle
italiano: Cile
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᓯᓕ
日本語: チリ
Patois: Chili
la .lojban.: tciles
Jawa: Cilé
ქართული: ჩილე
Qaraqalpaqsha: Chili
Taqbaylit: Cili
Адыгэбзэ: Чили
Kabɩyɛ: Silii
Kongo: Chile
Gĩkũyũ: Chile
қазақша: Чили
kalaallisut: Chile
ភាសាខ្មែរ: ឈីលី
ಕನ್ನಡ: ಚಿಲಿ
한국어: 칠레
Перем Коми: Чили
къарачай-малкъар: Чили
Ripoarisch: Chile
kurdî: Şîle
коми: Чили
kernowek: Chile
Кыргызча: Чили
Latina: Chilia
Ladino: Chile
Lëtzebuergesch: Chile
лакку: Чилй
лезги: Чили
Lingua Franca Nova: Txile
Luganda: Chile
Limburgs: Chili
Ligure: Cile
lumbaart: Cile
lingála: Shíle
لۊری شومالی: شیلی
lietuvių: Čilė
latgaļu: Čile
latviešu: Čīle
मैथिली: चिली
Basa Banyumasan: Chile
мокшень: Чиле
Malagasy: Silia
олык марий: Чили
Māori: Hiri
Minangkabau: Chili
македонски: Чиле
മലയാളം: ചിലി
монгол: Чили
मराठी: चिली
кырык мары: Чили
Bahasa Melayu: Chile
Malti: Ċili
Mirandés: Chile
эрзянь: Чили Мастор
مازِرونی: شیلی
Dorerin Naoero: Tsire
Nāhuatl: Chile
Napulitano: Cile
Plattdüütsch: Chile
Nedersaksies: Chili
नेपाली: चिली
नेपाल भाषा: चिली
Nederlands: Chili
norsk nynorsk: Chile
norsk: Chile
Novial: Chile
Nouormand: Chili
Sesotho sa Leboa: Chile
Chi-Chewa: Chile
occitan: Chile
Livvinkarjala: Čili
Oromoo: Chiilii
ଓଡ଼ିଆ: ଚିଲି
Ирон: Чили
ਪੰਜਾਬੀ: ਚਿਲੀ
Pangasinan: Chile
Kapampangan: Chile
Papiamentu: Chile
Picard: Kili
Deitsch: Chile
Pälzisch: Chile
पालि: चिले
Norfuk / Pitkern: Chili
polski: Chile
Piemontèis: Cile
پنجابی: چلی
Ποντιακά: Χιλε
پښتو: چیلی
português: Chile
Runa Simi: Chili
rumantsch: Chile
romani čhib: Chile
Kirundi: Chili
română: Chile
armãneashti: Cile
tarandíne: Cile
русский: Чили
русиньскый: Чіле
Kinyarwanda: Shili
संस्कृतम्: चिलि
саха тыла: Чиили
sardu: Cile
sicilianu: Cili
Scots: Chile
سنڌي: چلي
davvisámegiella: Chile
Sängö: Shilïi
srpskohrvatski / српскохрватски: Čile
Simple English: Chile
slovenčina: Čile
slovenščina: Čile
Gagana Samoa: Shili
chiShona: Chile
Soomaaliga: Jili
shqip: Kili
српски / srpski: Чиле
Sranantongo: Sili
SiSwati: IShile
Sesotho: Chile
Seeltersk: Chile
Sunda: Cilé
svenska: Chile
Kiswahili: Chile
ślůnski: Czile
Sakizaya: Chile
தமிழ்: சிலி
ತುಳು: ಚಿಲಿ
తెలుగు: చిలీ
tetun: Xile
тоҷикӣ: Чили
ትግርኛ: ቺሌ
Türkmençe: Çili
Tagalog: Chile
Setswana: Chile
lea faka-Tonga: Sile
Tok Pisin: Sili
Türkçe: Şili
Xitsonga: Chile
татарча/tatarça: Чили
chiTumbuka: Chile
Twi: Kyili
reo tahiti: Tīri
тыва дыл: Чили
удмурт: Чили
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: چىلى
українська: Чилі
اردو: چلی
oʻzbekcha/ўзбекча: Chili
Tshivenda: Shile
vèneto: Ciłe
vepsän kel’: Čili
Tiếng Việt: Chile
West-Vlams: Chili
Volapük: Cilän
walon: Tchili
Winaray: Chile
Wolof: Sili
吴语: 智利
isiXhosa: IChile
მარგალური: ჩილე
ייִדיש: טשילע
Yorùbá: Tsílè
Vahcuengh: Chile
Zeêuws: Chili
中文: 智利
文言: 智利
Bân-lâm-gú: Chile
粵語: 智利
isiZulu: ITshile