Numberación romana

Tumba de Hegel, na qu'apaecen les feches de la so nacencia y muerte espresaes en numberales romanos.

El sistema numbéricu representáu polos numerales romanos orixinose na Antigua Roma, y foi la forma usada pa escribir los númberos en toa Europa hasta finales de la Edá Media. Nesti sistema los númberos represéntense por combinaciones de lletres del alfabetu llatín. Los numberales romanos, tal y como los conocemos anguaño, básense en siete símbolos[1]:

SímboluIVXLCDM
Valor1510501005001,000


L'usu de los numberales romanos continuó bien de tiempu dempués de la desapaición del Imperiu romanu. Dende'l sieglu XIV pa en delantre esti sistema de numberación foi sustituyíu, na mayoría de los usos, pol más cenciellu de los numberales arábigos. Por embargu, esti procesu foi gradual ya incompletu, y l'usu de los numberales romanos, magar que p'asuntos d'importancia menor, continúa nel sieglu XXI.

Sistema numbéricu romanu

Los númberos del 1 al 10 avecen a representase, en numberales romanos, como sigue:

I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X.

Los númberos fórmense combinando símbolos y sumando los sos valores, de forma que por exemplu II ye dos (dos "unos") y XIII ye trece (un "diez" y tres "unos"). Los símbolos colóquense d'izquierda a derecha por orden de valor, entamando pol mayor. Sicasí, hai dellos casos particulares[2] . Pa evitar repetir más de trés vegaes un símbolu consecutivamente (por exemplu, IIII o XXXX) utilízase la resta posicional de la forma que se recueye darréu[3][4]:

  • El símbolu I asitiáu delantre de V o X indica ún menos, de forma que cuatro ye IV (ún menos que cinco) y nueve ye IX (ún menos que diez).
  • El símbolu X asitiáu delantre de L o C indica diez menos, de forma que cuarenta ye XL (diez menos que cincuenta) y noventa ye XC (diez menos que cien).
  • El símbolu C asitiáu delantre de D o M indica cien menos, de forma que cuatrocientos ye CD (cien menos que quinientos) y novecientos ye CM (cien menos que mil)[5].

Asina, por exemplu, MCMIV ye 1904, porque M representa mil, CM novecientos y IV cuatro.

Formes alternatives de representación

Un reló cola típica representación de les hores con numberales romanos (Bad Salzdetfurth, Alemaña).

La forma "estandarizada" de representación qu'acabamos de describir ye, más qu'una convención de representación universalmente aceptada, el vezu modernu. L'usu de los numberales na Roma antigua varió enforma, y tampoco hebo una estandarización nos tiempos medievales o modernos[6].

Les inscripciones romanes, especialmente les qu'apaecen en contestos oficiales, parecen tener preferencia pol usu de formes aditives como IIII o VIIII en llugar de formes qu'impliquen resta como IV y IX. Les dos formes de representar los numberales apaecen en documentos de la dómina romana, inclusu dientro del mesmu documentu, y hai tamién formes de "resta doble" como XIIX o inclusu IIXX en cuenta de XVIIII. Amás, delles veces nun s'utilicen los símbolos V y L, y vense formes como IIIIII o XXXXXX en cuenta de VI o LX[7].

Inscripción nel Arcu del Almirantazgu, en Londres. Usa MDCCCCX en cuenta de MCMX pa representar 1910.

Eses variaciones ya inconsistencies persistieron demientres la dómina medieval y na Edá Moderna, inclusu convirtiéndose na norma en dalgunos contestos. Asina, nos relós avézase a representar cuatro con IIII pero nueve con IX; los oríxenes d'esti vezu pueden rastrexase hasta'l sieglu XIV[8]. Esta práutica, sicasí, nun ye nin de lloñe universal; por exemplu, el famosu reló del Palaciu de Westminster de Londres, el Big Ben, usa la forma IV.

Other Languages
Afrikaans: Romeinse syfers
azərbaycanca: Rum rəqəmləri
تۆرکجه: رومی اعداد
башҡортса: Рим цифрҙары
беларуская (тарашкевіца)‎: Рымскія лічбы
български: Римски цифри
brezhoneg: Niveradur roman
bosanski: Rimski brojevi
dansk: Romertal
emiliàn e rumagnòl: Nùmer romàṅ
Esperanto: Romaj ciferoj
Nordfriisk: Röömsk taal
Avañe'ẽ: Papaha Rómapegua
hrvatski: Rimski brojevi
interlingua: Numeration roman
Bahasa Indonesia: Angka Romawi
日本語: ローマ数字
қазақша: Рим сандары
한국어: 로마 숫자
Кыргызча: Рим цифралары
Lëtzebuergesch: Réimesch Zuelen
Lingua Franca Nova: Numeros roman
македонски: Римски бројки
मराठी: रोमन अंक
Bahasa Melayu: Angka Rumi
Plattdüütsch: Röömsche Tallen
Nederlands: Romeinse cijfers
norsk nynorsk: Romartal
norsk: Romertall
Nouormand: Chiffes romaines
Sesotho sa Leboa: Lebadi la roma
português: Numeração romana
română: Cifre romane
sicilianu: Nùmmura rumani
srpskohrvatski / српскохрватски: Rimski brojevi
Simple English: Roman numeral
slovenčina: Rímska číslica
slovenščina: Rimske številke
Gagana Samoa: Fuainumera o Roma
српски / srpski: Римски бројеви
Kiswahili: Namba za Kiroma
Türkçe: Roma rakamları
oʻzbekcha/ўзбекча: Rim raqamlari
Tiếng Việt: Số La Mã
吴语: 罗马数字
ייִדיש: רוימישע צאל
中文: 罗马数字
Bân-lâm-gú: Lô-má sò͘-jī
粵語: 羅馬數字