ሥነ ሕይወት

ሥነ፡ሕይወት ወይም ባዮሎጂ የሕይወት ጥናት ነው። ባዮሎጂ ሕይወት ያላቸው ነገሮች ባሕሪ፣ ጸባይ፣ አፈጣጠር እና ከአካባቢያቸው ጋር እርስ በርስም ያላቸውን ግንኙነት ያጠናል።በባዮሎጂ ስር አጅግ በጣም ብዙ ንዑስ ጥናቶች አሉ።

የታሪክ ዝርዝር

ቃሉ «ባዮሎጂ» የግሪክ ቋንቋ ሲሆን፣ በግሪክኛ «ቢዮስ» (βίος) ሕይወት ማለት ሲሆን «ሎጎስ» (λόγος) ጥናት ማለት ነው። ሥነ-ህይወት፣ የተፈጥሮ ሰገል (ጥናት) ሲሆን የሚያጠናውም ህያው ፍጥረታትን ሆኖ፣ አቋማቸውን፣ ግብረታቸውን፣ እድገታቸውን፣ አመጣጣቸውን፣ ዝግመተ-ለውጣዊ ይዘታቸውን፣ ሥርጭታቸውን እና የመሳሰሉትን ሁሉ ያካትታል። ይህ ሥነ-ጥናት እጅግ ሰፊና ጥልቅ ሲሆን ብዙ ርዕሶችንና ንዑስ ጥናቶችን ያካትታል። ዓብይ ከሆኑት ርእሶቹ መካከል አምስት የሚሆኑትን የሥነ-ህይወት ጥናት ዋልታዎች አድርጎ መጥቀስ ይቻላል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፦

  • ህዋሳት የህይወት መሠረት ናቸው፣
  • አዳዲስ ዝርያዎችና የሚወረሱ አካላዊ ባሕርያት የዝግመተ ለውጥ ውጤቶች ናቸው፣
  • ዘረ-መልዓት የዘራዊ ውርስ መሠረታዊ መለኪያዎች ናቸው፣
  • አንድ ፍጡር የራሱን ውስጣዊ ነገሮች በመቆጣጠር የጸና እና የረጋ የመኖር ሁኔታን ይፈጥራል፣
  • ህያው ፍጡራን ጉልበትን ይጠቀማሉ ይለውጣሉም።

የሥነ ሕይወት ንዑስ-ርዕሳን የሚለዩት ፍጥረታትን በሚለኩበትና በሚያጠኑበት ዘይቤ ነው። የህያዋን ሥነ-ጥነተ-ንጥር ህይወታዊ ጥንተ-ንጥርን ያጠናል፤ የ ሞለኩይል ሥነ-ህይወት የተዋሰበውን ሥነህይወታዊ የሞለኩይል መዋቅር ያጠናል፤ ህዋሳዊ ሥነ-ህይወት የህይወት ገንቢ ጡብ የሆነውን የህዋሳትን ባሕርይ ያጠናል፤ ሥነ-ህይወታዊ ቅንጅታዊ ጥናት የህያዋንን የሰውነት ብልቶችና የብልቶችን መዋቅር፣ አቋማዊና ጥንተ-ንጥራዊ ግብረት ያጠናል፤ ሥነ-ህይወታዊ መዋቅር ደግሞ የሰውነት ክፍሎች ከከባቢያቸው ጋር እንዴት እንደሚሰሩና እንደሚግባቡ ያጠናል።

Other Languages
Аҧсшәа: Абиологиа
Afrikaans: Biologie
Alemannisch: Biologie
aragonés: Biolochía
العربية: علم الأحياء
অসমীয়া: জীৱ বিজ্ঞান
asturianu: Bioloxía
azərbaycanca: Biologiya
تۆرکجه: جانلی بیلیم
башҡортса: Биология
Boarisch: Biologie
žemaitėška: Bioluogėjė
беларуская: Біялогія
беларуская (тарашкевіца)‎: Біялёгія
български: Биология
भोजपुरी: जीव बिज्ञान
Bislama: Baeoloji
Bahasa Banjar: Biologi
brezhoneg: Bevoniezh
bosanski: Biologija
ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ: ᨅᨗᨕᨚᨒᨚᨁᨗ
буряад: Биологи
català: Biologia
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Sĕng-ŭk-hŏk
нохчийн: Биологи
Cebuano: Biyolohiya
Chamoru: Bioloyia
کوردی: ژینناسی
corsu: Biologia
qırımtatarca: Ayatiyat
čeština: Biologie
kaszëbsczi: Biologijô
Чӑвашла: Биологи
Cymraeg: Bywydeg
dansk: Biologi
Deutsch: Biologie
Thuɔŋjäŋ: Piöcëpïr
Zazaki: Biyolociye
ދިވެހިބަސް: ދިރުމާބެހޭ އިލްމު
Ελληνικά: Βιολογία
English: Biology
Esperanto: Biologio
español: Biología
eesti: Bioloogia
euskara: Biologia
estremeñu: Biologia
suomi: Biologia
Võro: Bioloogia
føroyskt: Lívfrøði
français: Biologie
arpetan: Biologia
Nordfriisk: Biologii
furlan: Biologjie
Frysk: Biology
Gàidhlig: Bith-eòlas
galego: Bioloxía
ગુજરાતી: જીવવિજ્ઞાન
客家語/Hak-kâ-ngî: Sâng-vu̍t-ho̍k
Hawaiʻi: Kālaimeaola
עברית: ביולוגיה
Fiji Hindi: Jiu vigyan
hrvatski: Biologija
hornjoserbsce: Biologija
Kreyòl ayisyen: Biyoloji
magyar: Biológia
interlingua: Biologia
Bahasa Indonesia: Biologi
Interlingue: Biologie
Ilokano: Biolohia
íslenska: Líffræði
italiano: Biologia
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐆᒪᔅᓱᓯᖃᕐᑐᓕᕆᓂᖅ
日本語: 生物学
Patois: Bailoji
la .lojban.: mivyske
Basa Jawa: Biologi
ქართული: ბიოლოგია
Qaraqalpaqsha: Biologiya
Taqbaylit: Tasnudert
Gĩkũyũ: Bayorojĩ
қазақша: Биология
kalaallisut: Uumassusililerineq
ភាសាខ្មែរ: ជីវវិទ្យា
한국어: 생물학
kurdî: Biyolojî
kernowek: Bywonieth
Кыргызча: Биология
Latina: Biologia
Ladino: Biolojiya
Lëtzebuergesch: Biologie
лезги: Биология
Lingua Franca Nova: Biolojia
Luganda: Essomabiramu
Limburgs: Biologie
Ligure: Biologia
lumbaart: Biulugìa
لۊری شومالی: زئشت
lietuvių: Biologija
latviešu: Bioloģija
Basa Banyumasan: Biologi
Malagasy: Biolojia
олык марий: Биологий
македонски: Биологија
монгол: Амин судлал
Bahasa Melayu: Biologi
Mirandés: Biologie
မြန်မာဘာသာ: ဇီဝဗေဒ
Nāhuatl: Yolizmatiliztli
Napulitano: Biologgia
Plattdüütsch: Biologie
Nedersaksies: Biologie
नेपाली: जीवशास्त्र
नेपाल भाषा: जीवशास्त्र
Nederlands: Biologie
norsk nynorsk: Biologi
norsk: Biologi
Novial: Biologia
Nouormand: Biologie
Sesotho sa Leboa: Thutaphedi
occitan: Biologia
Livvinkarjala: Biolougii
Oromoo: Baayoloojii
Ирон: Биологи
ਪੰਜਾਬੀ: ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ
Kapampangan: Biologia
Papiamentu: Biologia
Pälzisch: Biologie
Norfuk / Pitkern: Biiolojii
polski: Biologia
Piemontèis: Biologìa
پنجابی: جیون پڑھت
português: Biologia
Runa Simi: Kawsay yachay
rumantsch: Biologia
română: Biologie
armãneashti: Biologie
русский: Биология
русиньскый: Біолоґія
संस्कृतम्: जीवशास्त्रम्
саха тыла: Биология
sardu: Biologia
sicilianu: Bioluggìa
Scots: Biology
سنڌي: حياتيات
srpskohrvatski / српскохрватски: Biologija
Simple English: Biology
slovenčina: Biológia
slovenščina: Biologija
Gagana Samoa: Paiolo
chiShona: Ronzamhenyu
Soomaaliga: Bayoloji
shqip: Biologjia
српски / srpski: Биологија
SiSwati: Ibhayoloji
Seeltersk: Biologie
Basa Sunda: Biologi
svenska: Biologi
Kiswahili: Biolojia
தமிழ்: உயிரியல்
tetun: Biolojia
тоҷикӣ: Биология
ትግርኛ: ባዮሎጂ
Türkmençe: Biologiýa
Tagalog: Biyolohiya
Tok Pisin: Save long laip
Türkçe: Biyoloji
Xitsonga: Ntivo-Vutomi
татарча/tatarça: Биология
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: بىئولوگىيە
українська: Біологія
اردو: حیاتیات
oʻzbekcha/ўзбекча: Biologiya
vèneto: Biołogia
Tiếng Việt: Sinh học
West-Vlams: Biologie
Volapük: Lifav
Winaray: Biyolohiya
吴语: 生物學
хальмг: Биолог
isiXhosa: IBayoloji
მარგალური: ბიოლოგია
ייִדיש: ביאלאגיע
Zeêuws: Biologie
中文: 生物学
文言: 生物學
Bân-lâm-gú: Seng-bu̍t-ha̍k
粵語: 生物學