Latynse alfabet

Latynse alfabet
’n Voorbeeld van die Latynse alfabet
’n Voorbeeld van die Latynse alfabet
Soort skryfstelselAlfabet
Taalbaie
Tydperksedert 700 v.C.
VoorloperGriekse alfabet
RigtingLinks-regs
ISO 15924Latin, 215
Unicodebaie
Die gebruik van die Latynse alfabet in die wêreld

Die Latynse alfabet is die alfabet wat deur so te sê alle Westerse tale as skryfmedium gebruik word, insluitend Afrikaans en die ander amptelike tale van Suid-Afrika.

Die voorloper van die westerse alfabet is ontwikkel deur die Fenisiërs (sien Fenisiese alfabet). In gewysigde vorm is dit deur die Grieke oorgeneem. Die Romeine het weer 'n nuwe alfabet daarvan afgelei, wat egter ten opsigte van tekens van sy voorloper verskil. Die Latynse alfabet tel in die tyd van Cicero 21 letters. Vir die weergee van Griekse woorde word Y en Z later toegevoeg. I en V het sowel vokaliese as konsonantiese waarde. In die Middeleeue kom J (konsonant=medeklinker) en U (vokaal=klinker) daarby. W is dubbel V om /w/ weer te gee (die bilabiale semivokaal van, byvoorbeeld, die Engelse: wall, well, will, of Afrikaanse twee, swaai ens).

Tans bestaan vir Afrikaanse spelling 'n gebruiklike variant van die Latynse alfabet uit die volgende 26 hoofletters:

ABCDEFGHIJKLM
NOPQRSTUVWXYZ

en die volgende 26 kleinletters:

abcdefghijklm
nopqrstuvwxyz

In baie tale is ekstra letters bygevoeg, of soos in Afrikaans is letters voorsien van diakritiese tekens (kappies, deeltekens ens.) om voorsiening te maak vir taalspesifieke skryfwyses.

  • In Nederlands beskou sommige naslaanwerke die IJ, wat as die Afrikaanse Y uitgespreek word, as 'n aparte letter. Die meeste kies egter om die IJ as 'n kombinasie van die letters I en J te sien, of as spellingsvariant van Y.
  • In Bokmål en Deens is die volgende letters aan die einde van die alfabet gelas:: æ, ø en å. Die letters q, w, x en z word amper nooit in Deens gebruik nie.
  • In Sweeds word die volgende ekstra tekens gebruik: å, ä, en ö. "w" kan in Sweeds as 'n variant van "v" beskou word en slegs in name en leenwoorde gebruik word.
  • In Faroëes is nog 'n paar toegevoeg om die volgende ekstra letters te gee: á, í, ó, ú, ý, ð (edh), ø en æ. Die letters c, q, w en z word nie gebruik nie. Die spesiale letter edh (ð) word op verskillende maniere uitgespreek. Meestal is dit stom.
  • In Yslands is ekstra letters of tekens:: á, é, í, ó, ú, ý, ð (edh), þ (thorn), ö en æ. Die letters c, q, w en z word nie gebruik nie.
  • In Duits word drie diakritiese letters en een ekstra teken gebruik: ä, ö, ü
ß (genoem kringel-S of in Duits: eszett or scharfes s). Die diakritiese letter word soos in Afrikaans nie as deel van die alfabet beskou nie. Die eszett of scharfes s (ß) bestaan net as 'n kleinletter aangesien dit nooit aan die begin van 'n woord kan voorkom nie. Standardisering agv die Duitse spellinghervorming van 1996 het die voorkoms van die letter drasties verminder. Die "ß" word nou net na 'n lang klinker (soos in Fuß "voet" en mäßigen "matig") gebruik, terwyl die kort klinkers altyd 'n "ss" het: byvoorbeeld dass "dat" en Verdruss "verdriet". Die "ß" word gewoonlik sorteer asof dit 'n "ss" is – soms as 'n "s", maar dit word as verkeerd beskou. In Switserland word "ß" nie gebruik nie. Om gestandaardiseerde sleutelborde vir Duits, Frans en Italiaans te skep, word dit vervang met "ss".
Other Languages
aragonés: Alfabeto latín
asturianu: Alfabetu llatín
azərbaycanca: Latın qrafikası
башҡортса: Латин алфавиты
žemaitėška: Luotīnėšks rašts
беларуская: Лацінскі алфавіт
беларуская (тарашкевіца)‎: Лацінскі альфабэт
български: Латиница
bosanski: Latinica
буряад: Лата үзэг
Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄: Lá-dĭng cê-mō̤
нохчийн: Латинан абат
qırımtatarca: Latin elifbesi
čeština: Latinka
словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ: Латиньска аꙁъбоукꙑ
Ελληνικά: Λατινική γραφή
English: Latin script
Esperanto: Latina alfabeto
español: Alfabeto latino
français: Alphabet latin
Nordfriisk: Latiinsk alfabeet
贛語: 拉丁字母
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni: Romi Lipiecho Fuddar
客家語/Hak-kâ-ngî: Lâ-tên sṳ-mû
हिन्दी: रोमन लिपि
Fiji Hindi: Roman akchhar
hrvatski: Latinica
interlingua: Alphabeto latin
Bahasa Indonesia: Alfabet Latin
italiano: Alfabeto latino
ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut: ᐃᓕᓴᐅᑎᒃ
日本語: ラテン文字
la .lojban.: latmo lerfu
Basa Jawa: Aksara Latin
Taqbaylit: Agemmay alatini
ភាសាខ្មែរ: អក្សរឡាតាំង
한국어: 로마자
къарачай-малкъар: Латин алфавит
Lëtzebuergesch: Laténgescht Alphabet
Limburgs: Latiens sjrif
lumbaart: Abecee latin
لۊری شومالی: ألئفبا لاتین
Basa Banyumasan: Alfabet Latin
Malagasy: Abidy latina
македонски: Латиница
монгол: Латин үсэг
Bahasa Melayu: Abjad Rumi
Nedersaksies: Latainse alfabet
नेपाली: रोमन लिपि
Nederlands: Latijns alfabet
norsk nynorsk: Det latinske alfabetet
Nouormand: Alphabet latin
occitan: Alfabet latin
Piemontèis: Alfabet latin
پنجابی: لاطینی لپی
português: Alfabeto latino
română: Alfabetul latin
davvisámegiella: Latiinnalaš alfabehta
srpskohrvatski / српскохрватски: Latinica
Simple English: Latin script
slovenčina: Latinské písmo
slovenščina: Latinica
Soomaaliga: Farta laatiinka
српски / srpski: Латиница
Basa Sunda: Alfabét Latin
Türkçe: Latin alfabesi
татарча/tatarça: Latin älifbası
ئۇيغۇرچە / Uyghurche: لاتىن ئەلىڧبەسى
українська: Латинська абетка
oʻzbekcha/ўзбекча: Lotin alifbosi
vepsän kel’: Latinan kirjamišt
Tiếng Việt: Bảng chữ cái Latinh
吴语: 拉丁字母
хальмг: Латин бичиг
中文: 拉丁字母
文言: 拉丁字母
Bân-lâm-gú: Lô-má-jī
粵語: 拉丁字母